سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 387

آیۀ اول عین این عبارت به کار رفته، عبارت«فمنهم شقیّ و سعید» به کار رفته و بعد می فرماید: آنهایی که شقی هستند در آتش، و آنهایی که سعادتمند هستند آنها در بهشت هستند.

سؤال ما این است که با توجه به آن معنایی که دیروز برای«الذاتی لا یعلل» ما ذکر کردیم، آنچه در دائرۀ«الذاتی لا یعلل» مطرح است، حتی گفتیم که ذاتی در«الذاتی لا یعلل» دائره اش اوسع از ذاتی در باب کلیات خمس و أیساغوجی است و شامل حتی لوازم ماهیت هم می شود و نمی تواند کسی سؤال بکند که«لم تکون الاربعه زوجا» با این که زوجیت نه جنس اربعه و نه فصل اربعه است و نه مجموعۀ مرکب از جنس و فصل، آیا با تمام این توسعه ای که در«الذاتی لا یعلل» ما مطرح کردیم، آیا سعادت و شقاوت هیچگونه ارتباطی به این مسألۀ«الذاتی لا یعلل» می تواند پیدا بکند؟

جواب این است که مسألۀ سعادت و شقاوت در رابطه با انسانها بلااشکال، نه داخل در ماهیت انسان است، و نه تمام الماهیه برای انسان است. هیچ منطقی و هیچ فلسفی در تعریف ماهیت انسان به عنوان جنس، به عنوان فصل، عنوان سعادت و شقاوت را مطرح نکرده است.

چیزی که ممکن است در ذهن کسی بیاید، بگوید که ممکن است سعادت لازمۀ ماهیت انسان باشد، بدون این که تمام الماهیه یا جزء ماهیت باشد، لازمۀ ماهیت انسان باشد.

خصوصیات در لازم ماهیت

جواب از این حرف این است که اگر چیزی بخواهد اتصاف پیدا بکند به این که این لازم الماهیه هست، باید دو خصوصیت در آن وجود داشته باشد، تا بتواند عنوان لازم الماهیه پیدا بکند؛ یک خصوصیت این است که لوازم ماهیت، عبارت از آن چیزهایی هستند که انسان از انتقال به ماهیت و از تصور ماهیت، انتقال به آنها پیدا می کند، و نفس تصور ماهیت و فرض ماهیت، کافی است در این که انسان انتقال به آن لازم پیدا بکند. خصوصیت دوم این است که در لوازم ماهیت، هیچ یک از وجودین؛ یعنی وجود خارجی و وجود ذهنی مدخلیت ندارد، برای این که ملزومش عبارت از ماهیت است و ماهیت هم نسبت نه به وجود خارجی و نه نسبت به وجود ذهنی هیچکدام ضروری الثبوت و ضروری العدم نیست، ماهیت ممکن است وجود پیدا بکند، ممکن است وجود پیدا نکند، همین الان که ما در این شرائط در دنیای فعلی نشسته ایم فرض کنید جمعیت دنیا عبارت از شش میلیارد جمعیت است، در حالی که