سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 388

امکان داشت که همین الان جمعیت دنیا صد میلیارد باشد. پس در حقیقت، خیلی از مصادیق ممکن التحقق در ماهیت انسان، همین الان وجود ندارد، تا آخر هم وجود پیدا نمی کند، نه برای خاطر این که آنها ضروری العدم هستند، بلکه برای خاطر این که علت ایجاد و علت وجود که منتهی به ارادۀ حق تعالی می شود، دربارۀ آنها تحقق پیدا نکرده است. پس اگر چیزی بخواهد به عنوان لازم الماهیه مطرح باشد، معنایش این است که ارتباط این شیء با ماهیت، در همان عالم ماهیت است، حالا می خواهد این ماهیت متلبس به وجود خارجی بشود یا نه، متلبس به وجود ذهنی بشود یا نه؟

اگر اربعه ای در عالم هم وجود پیدا نمی کرد، و در ذهن من و شما هم وجود ذهنی پیدا نمی کرد، این ملزومیت برای اربعه و لازمیت برای زوجیت، در جای خودش محفوظ بود.

پس خصوصیت مهم دومی که در لوازم ماهیت وجود دارد، این است که این ارتباط لازم با ملزوم و به اصطلاح تعانق ماهیت با این لازم، هیچ مشروط به وجود خارجی و به وجود ذهنی نیست. حالا ما حساب بکنیم ببینیم آیا سعادت و شقاوت در رابطۀ با ماهیت انسان، همانند زوجیت نسبت به اربعه است؟ یا هیچ یک از این دو خصوصیتی که در لازم الماهیه مطرح کردیم، در رابطۀ با ماهیت انسان و سعادت و شقاوت وجود ندارد.

بیان استاد در خصوصیات در لازم ماهیت

اما خصوصیت اول؛ آیا در غیر این بحثی که حالا ما داریم بحث می کنیم، این همه ما در مباحث، کلمۀ انسان را به کار می بریم، مثلا در بحث حمل اوّلی ذاتی بحث می کنیم که غیر از «الانسان انسان» آیا«الانسان حیوان الناطق» هم عنوان حمل اوّلی ذاتی دارد یا نه؟ یا در«زید انسان» که به عنوان حمل شایع بحث می کنیم، یا در منطق، وقتی که به کلیات خمس می رسیم، مسألۀ جنس انسان را مطرح می کنیم، مسألۀ فصل را مطرح می کنیم، مسألۀ نوع را مطرح می کنیم، و حتی مسألۀ عرض خاص و عرض عام را مطرح می کنیم، آیا در یک مورد از این موارد که کلمۀ انسان در ذهن شما آمده، یک بار شده که شما انتقال به سعادت و شقاوت پیدا بکنید؟ اگر سعادت و شقاوت لازمۀ ماهیت انسان باشد، پس هرکجا که صحبت از انسان و ماهیت انسان مطرح است، باید مسألۀ سعادت و شقاوت هم به دنبال او در ذهن شما تحقق پیدا بکند؟ کما این که به دنبال اربعه، عنوان زوجیت تحقق پیدا می کند؟

و مهمتر، این خصوصیت دوم است؛ آیا ماهیت انسان اگر بخواهد متصف به سعادت و