سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 400

دیگر همان بدبختی ملازم با اوست و هیچ راهی هم برای نجات از آن بدبختی وجود ندارد. اگر کسی این شبهه در ذهنش بیاید، ما هم با توجه به ادلۀ عقلیه، و هم با توجه به ادلۀ نقلیه من الکتاب و السنه این معنا را محکوم به بطلان می کنیم؟! برای خاطر اینکه آنی که در خارج مشاهده می شود، - حالا ریشه آن را عرض می کنیم - در خارج می بینیم که انسانها؛ یعنی یک فرد از انسان در طول حیات کوتاه خودش، پنجاه و شصت و سال می بینیم چه بسا حالات مختلفه دارد، حالات متضاده دارد.

فرق سعادت و شقاوت با لوازم ماهیت

اینکه در قرآن کریم در یک آیه ای این طور می فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ آمَنُوا ثُمَّ کَفَرُوا ثُمَّ ازْدادُوا کُفْراً» این تعبیر قرآنی یک تعبیر واقعی است که وجدان انسان تأیید می کند این حالات متبادله و حالات متعاقبه را؛ یعنی آنهایی که ایمان آوردند؛ یعنی نه مجازا آمنوا حقیقتا، ثمّ کفروا؛ یعنی صاروا کافرین حقیقتا، ثمّ آمنوا، بعد از کفر برگشتند به حالت ایمان حقیقتا، ثمّ کفروا برای مرتبۀ چهارم به حالت کفر واقعی برگشتند ثمّ ازدادوا کفرا، در مرحلۀ پنجم کفر را به اعلاء درجه رساندند«لَمْ یَکُنِ اللّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ» این تبادل حالات که ما در خارج هم وجدانا ملاحظه می کنیم، این کاشف از این معنا است که مسألۀ ایمان و کفر، مسألۀ سعادت و شقاوت از آن مسائلی نیست که مثل عنوان قصر قامت و طول قامت باشد، که قصیر القامه الی آخر العمر یکون کذلک، و طویل القامه الی الآخر العمر یکون کذلک؟! سیاه پوست تا آخر عمر همین عنوان برای او ثابت است و سفیدپوست تا آخر عمر همین.

پس خود وجدان مکذب این معنا است. علاوه آن نکته ای که ما در باب اختیاریت اراده و مبادی اراده ذکر کردیم، آن نکته ما را به این معنا هدایت می کند که اختیار الایمان، واقعا اختیار ایمان است نه اجبار در ایمان، اختیار کفر واقعا اختیار کفر است نه اینکه اجبار در کفر باشد.

منتهی نکته ای در اینجا وجود دارد که البته آن بحث را ما دیگر ذکر نکردیم، برای اینکه مستلزم اطاله بحث می شد، و آن این است که در عین اینکه انسان در افعال خودش و در انتخاب خودش و در اختیار خودش هیچ گونه اجبار و اضطراری ندارد، لکن اجبار و اضطرار یک مسأله است، و استقلال یک مسألۀ دیگر، انسان در اعمال خودش کاملا مختار است اما استقلال ندارد؛ یعنی چه استقلال ندارد؟ یعنی با نیروی الهی، خودش اختیار می کند و انتخاب می کند. اگر این نیروی الهی از او گرفته بشود، هیچ گونه قدرتی برای انجام کار ندارد.