سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 402

هیچ جهتی غیر از اراده در آن دخالت ندارد! نه این قدرت الهی و عنایت الهی بوده است و لذا به اسناد این عنایت الهی، می شود این فعل به خداوند هم نسبت داده بشود، «و لکن الله رمی» در دنبال او گفته بشود.

پس در حقیقت ما از یک طرف استقلال نداریم، و از طرف دیگر معنای عدم استقلال اضطرار و اجبار نیست! در عین اینکه استقلال نداریم، لکن از روی ارادۀ مسبوقۀ به مبادی اراده، و مسبوقۀ به تصور و تصدیق که همۀ اینها را ما ثابت کردیم که اینها امور اختیاریه هستند، تصور اختیاری، لکن اختیاریت تصور به معنای مسبوقیت به ارادۀ دیگر نیست، تصدیق به فائده اختیاری، «لکن اختیارته لا تکون بمعنی مسبوقیته بالاراده» در باب اختیاریت اراده هم ما این معنا را ثابت کردیم.

جمع عصیان و اطاعت با مشیت الهی

لذا کسی که عصیان را اختیار می کند، کسی اطاعت را اختیار می کند، کسی که کفر یا ایمان را اختیار می کند، با اینکه همه اینها مربوط به عالم وجود آنهم وجود خارجی انسان است، اما معنایش این نیست که این مثل سایر عوارض وجودی است که هیچ گونه ارادۀ انسان در آن نقش ندارد، و هر چه هم انسان قصیر القامه تلاش بکند برای اینکه این قصیر القامه بودن را از بین ببرد، در اختیار او نیست. بین اینها وجدانا و واقعا و کتابا و سنتا و عقلا، کمال فرق وجود دارد، اینجا اراده حاکم است، اختیار حاکمیت دارد، و لو اینکه پای استقلال مطرح نیست. اما در آن عوارض وجودی، هیچ گونه نقشی برای اختیار و برای اراده شما نمی توانید ببینید. و آن آیۀ«وَ ما تَشاؤُنَ إِلاّ أَنْ یَشاءَ اللّهُ» معنای آن همین است برای اینکه معنی آن آیه این است که «اذا شاء الله فانتم تشاؤن» نه اینکه«انتم مضطرون»؟ معنای آن این است که مشیت خداوند تعلق گرفته به اینکه انسانها در اعمال خودشان از روی اختیار کار بکنند. حتّی اگر کسی مدعی اضطرار باشد، باید گفت: این بر خلاف مشیت الهی است، مشیت الهی تعلق گرفته به اینکه راه را برای انسانها بیان بکند، و در انتخاب آنها را آزاد بگذارد«إِنّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ إِمّا شاکِراً» ای به اختیاره و به انتخابه و به ترجیحه، «وَ إِمّا کَفُوراً» آن هم کذلک، ای بارادته و اختیاره و ترجیحه.

تبیین معنای عصمت

حتّی در باب آیه تطهیر که مسألۀ اراده الله به کار رفته، «إِنَّما یُرِیدُ اللّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ