سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 422

حجه؛ یعنی منجّز و معذّر. این کجایش اشکال دارد؟ و چه استحاله ای تحقق پیدا می کند؟

تنافی بین دخالت واقع و عدم دخالت واقع و جواب آن

استحاله را در این رابطه مطرح بکنند که اگر قطع از یک طرف تمام الموضوع شد، معنای تمام الموضوع بودن، این است«سواء اخطأ او اصاب» و معنای«سواء اخطأ او اصاب» این است که واقع، دخالت ندارد بلکه قطع، دخالت دارد. معنای تمام الموضوعیه، عدم مدخلیه الواقع است. معنای طریقیت و کاشفیت، این است که واقع، دخالت دارد. آن وقت چطور بین این دو تا جمع می شود که هم واقع دخالت داشته باشد و هم دخالت نداشته باشد؟ به لحاظ، کاری نداریم، نفس همین معنا که واقعیت، هم نقش داشته باشد و هم خالی از نقش باشد، این امکان اجتماع ندارد.

جواب این فرمایش ایشان از کلمات گذشته روشن شد. می گوییم: اما آن فرمایش اوّلتان درست است که اگر قطع به عنوان تمام الموضوع اخذ بشود، معنای آن این است که واقع، دخالت ندارد، برای اینکه هیچ فرقی بین مصیب بودن و مخطأ بودن نیست. وقتی فرقی بین اصابه و خطاء نباشد، معنای آن این است که واقع، مدخلیت ندارد، این را قبول داریم.

عدم لزوم دخالت واقع در قطع طریقی

اما آن حرف دوم که اگر قطع به عنوان طریقیت اخذ شد، معنای آن این است که واقع، دخالت دارد، این را شما از کجا می گویید؟ مگر طریقیت قطع، یک طریقیتی است که همیشه انسان را به واقع می رساند؟ ضمن اینکه«انّه طریق» دست انسان را می گیرد به واقع می رساند «قد یکون طریقا» و گاهی انسان را به مقصد نمی رساند.

و اینکه می گوییم: عنوان طریقیت را مولا در کار آورده، در مقابل آن مسألۀ صفتیت می گوییم، یعنی وقتی که این مولا قطع را در موضوع حکمش آورد گفت: «اذا قطعت بوجوب صلاه الجمعه یجب علیک التصدق» این قطع را به عنوان یک صفت قائمۀ به نفس ملاحظه نکرده، بلکه بعد طریقیت و کاشفیت آن را ملاحظه کرده است. - نقطه حساس اینجاست - آیا لازمۀ اینکه در قطع، بعد طریقیت و کاشفیت آن ملاحظه بشود، با توجه به اینکه گاهی تخلف می کند و انسان را به واقع نمی رساند، و گاهی هم انسان را به واقع می رساند، معنایش این است که واقع دخالت دارد؟ از کجا این را استفاده می کنیم که واقع دخالت دارد؟