سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 447

دو عنوان وجود دارد؛ یک عنوان، نفس صلاه الجمعه است، این مانعی ندارد که یک اراده ای به آن متعلق بشود اما عنوان دیگر، مقطوع الوجوب بودن صلاه الجمعه است و این یک عنوان دیگر است و کانّ بین این دو عنوانین، مسألۀ عموم و خصوص من وجه مطرح است، لذا اجتماع ارادتین یا کراهتین، شبیه همان اجتماع اراده و کراهت در آنجا و اجتماع مصلحت و مفسده در آنجاست و جوابش هم همان جواب است.

لغویت اجتماع حکمین مثلین و جواب آن

فقط چیزی که اینجا اضافه شده به عنوان یک دلیل خاص، مسألۀ لغویت است گفته اند: چه فائده دارد که نماز جمعه دو حکم مماثل و لو با توجه به آن جهات مجوّزه پیدا بکند؟ دو حکم مماثل چه نقشی می تواند داشته باشد؟ در حقیقت این مستلزم لغویت است«و اللغو قبیح علی الحکیم علی الاطلاق، و مستحیل بالاضافه الیه» این چیزی است که اینجا مطرح شده است.

این جوابش این است که ما قبول نداریم که مسأله لغویت مطرح باشد. گاهی از اوقات بعضی از مکلّفین چه بسا از یک وجوب، خیلی وحشتی نداشته باشند، اما اگر دو تا وجوب مطرح شد، اینجا حساب باز می کنند، کما اینکه در باب نذر شما ملاحظه کرده اید، گاهی از اوقات انسان یک عمل مستحبی را نذر می کند، به عنوان اینکه داعی بر اتیان این عمل مستحب پیدا بکند، نذر می کند«ان یصلی صلاه اللیل» اما گاهی از اوقات، یک عمل واجب را نذر می کند، این هم در کتاب نذر مطرح است که یک واجبی را انسان نذر بکند، مانعی ندارد.

نذر می کند ان یصلی نمازهای یومیه اش را. «ما الذی یترتب علی هذا النذر من الفایده؟» فایده عقلایی آن این است این یک آدمی است که یک محرّک قویی لازم دارد، علاوه؛ می بیند اگر حنث نذر بکند، کفاره، گریبان او را می گیرد، لذا برای همین، خواندن نمازهای یومیه را نذر می کند، «لله علیّ ان أصلی» نماز یومیه ای را که بر من واجب است. این نذر اثرش این است که به کمک آن«اقیموا الصلاه» این را وادار می کند به خواندن نمازهای یومیه، برای اینکه می بیند اگر مخالفت بکند دو تا چوب در کار است، و کفاره ای هم بر مخالفت نذر مترتب است. معلوم می شود که اگر دو حکم مماثل با هم تحقق پیدا بکند و لو روی شیء واحد، از راه لغویت، نمی توانیم جلوی آن را بگیریم، بگوییم: «هذا لغو». مسألۀ لغویت، مطرح نیست، عنوان داعویت و باعثیت و محرکیت آن نسبت به بعضی از افراد کاملا محسوس است.