سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 465

خصوصیت زائدۀ بر معنای ماهیت نشده است. وقتی که می گوید: «اعتق رقبه» یک ماهیت و طبیعت رقبه را محکوم به وجوب عتق قرار می دهد، و آن خصوصیات و مقدمات حکمت هم تمام است، معنای اصاله الاطلاق این است که بگوییم: «تمام الموضوع و تمام ما هو متعلق الوجوب، عتق ماهیه الرقبه؛ یعنی لم یؤخذ قیدا آخر، لم یؤخذ خصوصیه زائده علی اصل ماهیه الرقبه».

امتناع سریان و شمول در معنای اطلاق

علاوه بر اینکه اگر ما بخواهیم اطلاق را به معنی سریان و جریان و شمول قرار بدهیم، این اصلا یک امر ممتنعی باید باشد برای اینکه انسان، طبیعت است رقبه، ماهیت است. ماهیت کی حکایت از افراد می کند؟ کی دلالت بر افراد می کند؟ ماهیت در عالم خودش، همان نفس الماهیه است، حتی دلالت بر وجود هم ندارد در حالی که نسبت به افراد ماهیت همان طوری که مکررا عرض می کردیم وقتی که می گوییم: «زید فرد من افراد ماهیه الانسان» فرق بین زید و ماهیت این است که سه خصوصیت در زید وجود دارد؛ یکی: نفس ماهیه، یکی: وجود الماهیه، یکی:

خصوصیات فردیه ای که در زید وجود دارد و آن عوارض مشخصه ای که در زید تحقق دارد. پس فردیت یک مرحله ای است متأخر از وجود، که وجود هم متأخر عن الماهیه. و ماهیتی که با افراد خودش این حساب را دارد چطور می تواند ناظر به افراد باشد؟ چطور می تواند این ماهیت حکایت از افراد بکند؟ پس اصلا امکان ندارد این معنای شمول و سریانی که در بعضی از اذهان است در اطلاق وجود داشته باشد و در بعضی از کلمات مرحوم آخوند(ره) لعل به مشهور هم این معنا نسبت داده شده، این یک امر غیر معقولی است. معنای اطلاق اصلا این نیست.

معنای اطلاق؛ یعنی مولا تمام موضوع حکمش را عتق ماهیت رقبه قرار داده است، نه اینکه لحاظ سریان رقبه را نسبت به افراد مؤمنه و افراد کافره کرده است.

لحاظ سریان در معنی اطلاق علی ما هو التحقیق معنا ندارد، و بلکه مستحیل