سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 503

از این مرتبه پائین تر این است که ما یکی از دو جزء مرکب را وجدانا احراز کنیم و جزء دیگر تعبّدا احراز شود و لکن مجموع، تحقق پیدا کرده، یک جزء با وجدان و یک جزء هم با تعبّد.

از این مرحله دوم پایین تر مرحله سوم است؛ مرحله سوم این است که کلا جزئی المرکب از طریق تعبّد ثابت بشود. درست نقطۀ مقابل صورت اوّل، که در صورت اوّل، هر دو جزء از طریق وجدان ثابت می شد، در طریق سوم هر دو جزء از طریق تعبّد ثابت شود. لکن این تعبّدی که می خواهد هر دو جزء را ثابت کند، باید این طور باشد که یا ما دو تا تعبّد داشته باشیم؛ یک تعبّد بگوید: «هذا الجزء ثابت» و یک تعبّد دیگر هم بگوید: «ذاک الجزء ثابت» جزء اول را به دلیل تعبّد خودش، و جزء دوم را هم به دلیل تعبّد خودش ثابت کنیم و یا اینکه امکان داشته باشد که یک تعبّد واحد بتواند هر دو جزء را در عرض هم ثابت کند و این مستلزم تالی فاسد و یک محالی نباشد.

لزوم دور از تعبد واحد برای اثبات مدلول مطابقی و التزامی

اگر یک تعبّد واحد هم ثبوت جزء اوّل را افاده بکند، و هم ثبوت جزء دوم را افاده کند، ما حرفی نداریم اما اگر بخواهد بصورت آنچه که ما در حاشیۀ رسائل ذکر کردیم دو تعبّد طولی مطرح باشد؛ یک تعبّد بخواهد مدلول مطابقی احد الجزئیین را ثابت بکند، و یک تعبد مدلول التزامی جزء دیگر موضوع را ثابت بکند، این مستلزم دور است و چنین چیزی ممتنع است برای اینکه آن تعبّد اوّل و تنزیل اوّل که می خواهد جزء اول موضوع را احراز بکند، چه اثری بر آن مترتب است؟ چه فایده ای بر آن تعبّد ترتب پیدا می کند؟ اگر این تعبّد بخواهد فایده داشته باشد و لغویت نداشته باشد، و کلام حکیم در این تعبّد، مصون از لغویت باشد، متوقف بر تعبّد دوم است، برای اینکه لو لا تعبّد دوم و لو لا این تعبّد نسبت به جزء دوم، تعبّد نسبت به یک جزء، چه اثری دارد و«ایّ اثر یترتب علیه؟» چه فایده ای دارد که ما را متعبّد بکنند به اینکه به یکی از دو جزء موضوع، تحقق دارد؟ اثری بر یکی از دو جزء موضوع بار نمی شود. اثر بر مرکب بار است، بر مجموع بار شده است. لذا تعبّد اوّل اگر بخواهد خالی از فایده نباشد و اگر بخواهد از لغویت خارج بشود، متوقف بر تعبّد دوم است، و الاّ اگر تعبّد دومی نباشد، هیچ اثری بر این تعبّد اوّل بار نمی شود. در نتیجه«التعبد بالجزء الاول یتوقف علی التعبّد بالجزء الثانی» و شما فرض کردید در حاشیۀ رسائل که تعبّد به جزء ثانی چون در طول تعبّد به جزء