سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 515

که زمانا متأخر است، و صحت تعبّد دومی که زمانا متأخر است، متوقف بر تعبّد اوّل است.

عدم لزوم فعلیت اثر برای صحّت تعبّد

این مثالی که من عرض کردم، اشکالش به مراتب قوی تر از این مورد بحث مرحوم آخوند(قدس سره) است برای اینکه در مدلول مطابقی و مدلول التزامی، هر دو به یک تعبّد حاصل می شود، منتها مدلول التزامی رتبه اش از مدلول مطابقی تأخر دارد، اما در این مثالی که عرض کردیم، اصلا تقدم و تأخر حقیقی و زمانی تحقق دارد. آن وقت روی بیان شما باید اینجا بطریق اولی، قائل به استحاله بشویم در حالی که خود این کشف می کند از بطلان اصل مطلبی که ایشان ذکر کرده اند و آن این است که اصولا در صحت تعبّد و برای آن که تعبّد از لغویت خارج بشود و تنزیل، یک وجه صحیحی داشته باشد، لازم نیست که اثری که مترتب بر این تنزیل است، یک اثر فعلی باشد. در حقیقت این تعبّد مثل ساختمان می ماند، آن آجر اوّل که می گذارند، «له اثر» و اثرش این است که اگر آجر دوم را روی آن گذاشتند، فرضا یک مجموعه مرکبی حاصل می شود. در صحت تعبّد، لازم نیست که یک اثر فعلی محقق موجود بالفعل در کار باشد، همین که زمینه باشد که این تعبّد به ضمیمۀ تعبّد دوم که رتبه اش متأخر از تعبّد اوّل است، یا حتی زمانش متأخر از تعبّد اوّل است، مجموعا بتوانند موضوع برای ما درست بکنند کافی است. در حقیقت قاعدۀ طهارت، یک جزء موضوع را درست می کند و نفس همین اثر است، نه اثر بالفعل، اثر این که این جزء، تعبّدا ثابت شد، و اگر جزء دیگر هم تعبّدا بگویید: انضمام پیدا بکند و این موضوع مرکب تعبّدا ثابت بشود، در نتیجه، این حکمی که بر این موضوع مرکب بار شده، ترتب پیدا می کند.

عرض کردم که مسأله را باید به صورت کلی بررسی کرد که در موضوعات مرکبه ای که اجزاء این موضوع می خواهد از طریق تعبّد، احراز بشود، سؤال این است: آیا باید بتعبّد واحد شارع هم حلیت و طهارت را در این مثالی که عرض کردیم برای ما حکم بکند در مورد مشکوک الطهاره و مشکوک الحلیه؟ یا اینکه اگر ما را در ضمن یک دلیلی، متعبّد به یک جزءاش کرد و جزء دیگر را در ضمن دلیل دیگر ما را متعبّد به آن کرد و لو فاصله بین این دو دلیل وجود داشته باشد، هیچ عاقلی و هیچ عقلی حکم نمی کند به این که تعبّدها مخصوصا آن تعبّد اوّل، یکون لغوا! چه لغویتی است؟ با تعبّد اول، یک جزء موضوع ثابت شده، با تعبّد دوم هم یک جزء موضوع.