سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 536

اصل عقلی است.

با توجه به اینکه تخییر در اصاله التخییر، تخییر اصولی و در مسألۀ اصولیه نیست، بلکه این تخییر در مقام عمل و در مسألۀ فرعیه است؛ اگر شما علم اجمالی پیدا کردید«بان هذا العمل اما واجب و اما حرام و دار الامر بین المحظورین» عقل حکم می کند به این که در مقام عمل شما مخییرید، می توانید فعل را اختیار کنید، می توانید ترک را اختیار بکنید. نه اینکه تخییر در اصاله التخییر، یک تخییر اصولی باشد به این معنی که عقل بگوید: می توانی جانب وجوب را بگیری و همیشه با این عمل معاملۀ واجب کنی، و یا جانب حرمت را بگیری و با این عمل معاملۀ حرمت کنی. این نیست. تخییر، تخییر در مسألۀ فرعیه است مثل واجبات تخییریه ای که شما ملاحظه می کنید. وقتی که معنای تخییر این شد، این اصاله التخییر هم در بخش معذریت، همان اثر قطع را دارد؛ یعنی دیگر مولا نمی تواند شما را در برابر این علم اجمالی به وجوب و یا حرمت مواخذه کند. اگر شما جانب وجوب را اختیار کردید و این فعل به حسب واقع، حرام بود، «أنت معذور فی المخالفه» و کذا در عکس این مسأله.

به عبارت روشن تر: ما می توانیم این جوری تعبیر کنیم کما اینکه تعبیر هم می کنیم، از شما می پرسند که«اصاله الحلیه حجه ام لا؟» چطور کلمه حجه را بکار می برند؟ اصاله الحلیه، اصاله الطهاره، اصاله البرائه، قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان، اصاله التخییر در دوران بین محظورین، همۀ اینها اتصاف به عنوان حجیت پیدا می کنند، منتها حجیتش تنها در رابطۀ با یک بخش است که از آن تعبیر به معذریت می شود. پس ما می توانیم بگوییم: «کما انّ القطع حجه، تکون هذه الاصول العملیه حجه». حالا بالاتر داریم: در بین اصول عملیه، اصاله الاحتیاط و اصاله الاشتغال که اینها عباره اخرای از یکدیگر هستند، وجود دارد.

برگشت اصاله الاحتیاط به تنجّز تکلیف

به فرمایش مرحوم آخوند(قدس سره) - که اینجا تعبیر خوبی دارند، ولو اینکه از آن تعبیرات قبلی کلام ایشان، اشعار به خلافش استفاده می شود، یعنی مسأله به این صورت، در کلمات تنقیح نشده است - اصاله الاحتیاط را باید اینجوری تعبیر بکنیم، بگوییم: اگر مقصود از اصاله الاحتیاط، اصاله الاحتیاط عقلی باشد مثل موارد علم اجمالی، در مواردی که علم اجمالی هست یا مواردی که اصل اشتغال وجود دارد، شما می دانید که ذمۀ تان به نماز ظهر و عصر مشغول شده، لکن شک دارید در اینکه آیا نماز ظهر و عصر را انجام دادید یا ندادید که