سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 538

قائل نیستیم، و در شبهات مقرونۀ به علم اجمالی هم قبل از اینکه شارع بیان احتیاط بکند، خود عقل حکم به لزوم احتیاط دارد. در نتیجه، «اصاله الاحتیاط امر عقلی و مرجعه الی تنجز التکلیف علی المکلّف» نه اینکه مسألۀ قائم مقامی قطع مطرح باشد. خود معنای اصاله الاحتیاط«التنجّز و صحه العقوبه علی المخالفه» است.

عدم جانشینی اصول عملیه از قطع موضوعی

اگر در یک دلیلی، قطع به عنوان موضوعیت، اخذ شده باشد، مثل اینکه گفت: «اذا قطعت بحلیه هذا الشی یجب علیک التصدق بکذا» به هیچ وجه این اصول عملیه جانشین این قطع موضوعی نخواهد بود، چه قطع موضوعی«بما انّه صفه نفسانیه» در آن موضوع اخذ شده باشد، و چه«بما انّ له کاشفیه تامّه» در موضوع، اخذ شده باشد، و چه«بما انّ له اصل الکاشفیه» اخذ شده باشد برای اینکه اگر بعنوان نفسانیه است که این اصول عملیه، هیچ کدامشان صفت نفسانیه ای که عنوان قطع برایش تحقق پیدا بکند نیست، مگر علم اجمالی اگر آن دلیل، علم اجمالی را شامل بشود، که بگوید: «اذا قطعت بحلیه هذا الشیء» قطعش اعم از علم اجمالی و علم تفصیلی باشد، و الاّ برائت، اصاله الحلیه و امثال ذلک، صلاحیت ندارند که قائم مقام قطع موضوعی باشند زیرا نه عنوان صفتیت قطع در آنها وجود دارد و نه عنوان کاشفیه تامّه در آنها مطرح است، و نه عنوان اصل الکاشفیه. اصل الکاشفیه در امارات وجود دارد، اما در اصول عملیه هیچ گونه کاشفیتی مطرح نیست.

پس اگر دلیلی گفت: «اذا قطعت بحلیه هذا الشیء یجب علیک کذا» قاعدۀ حلیت نمی تواند جانشین این قطع بشود، چه قطع بعنوان کاشفیت، اخذ شده باشد؛ چه بعنوان صفتیت، در کاشفیت هم چه بعنوان کاشفیت تامّه یا بعنوان اصل الکاشفیه. در هیچ یک از این موارد ثلاثه، امثال قاعدۀ حلیت، جانشین قطع موضوعی به حلیت نمی شود.

اما اگر یک دلیلی این جوری گفت(که دلیل هم هست): «اذا کان شیء حلالا طاهرا، یجوز لک اکله» اگر یک چیزی اتصاف به حلیت داشت، اتصاف به طهارت داشت، برای شما خوردن و استفاده کردن از آن مانعی ندارد. اینجا نفس حلیت در موضوع اخذ شده، نه قطع به حلیت. نگفته است: «اذا قطعت بحلیه شیء» گفته است: «اذا کان شیء حلالا طاهرا یجوز لک اکله» آیا قاعدۀ حلیت نمی تواند برای ما در اینجا موضوع درست بکند؟ آیا قاعدۀ طهارت نمی تواند برای ما موضوع درست بکند؟ اگر ما ادله این شیء را بررسی کردیم، دیدیم دلیلی