سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 555

امکان ثبوتی تعلق تکلیف به موافقت التزامیه

مرحله اوّل که فعلا بحث ما تمحض در آن دارد این است که آیا اصولا به حسب مقام ثبوت، می تواند یک لزومی به موافقت التزامه تعلق بگیرد و وجوب داشته باشد و یک لابدیتی در رابطۀ با آن مطرح باشد؟ آیا این به حسب ثبوت و مقام امکان و استحاله، امکان دارد یا اینکه مستحیل است؟ در رابطۀ با موافقت عملیه که مرحلۀ ثبوتش، واضح و بیّن است و هیچ جای شبهه و تردید نیست، کما اینکه در مقام اثباتش هم مسأله کاملا روشن و آشکار است. اما در رابطۀ با موافقت التزامیه، اوّلین مرحله که مقام ثبوت باشد مورد بحث واقع شده.

عدم امکان تعلق تکلیف به افعال جوانحیه

لقائل ان یقول - همان طوری که گفته شده و سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(قدس سره الشریف) هم همین مبنا را اختیار فرموده اند - این که اصلا امکان ندارد که تکلیفی در مقام ثبوت به موافقت التزامیه تعلق بگیرد و یک لزومی متوجه موافقت التزامیه بشود برای این که اعمال و افعال مربوط به انسان، آنهایی که مربوط به جوارح انسان و به اعضای انسان است که از آن تعبیر به اعمال جارحیه می شود، آنها یک مسائل اختیاری است، مکلّف می تواند قیام کند، می تواند قیام نکند، می تواند نماز بخواند، می تواند نماز را - خدای نکرده - ترک بکند و همین طور، همۀ اعمال و افعالی که در رابطۀ با اعضا و جوارح انسان است، اینها چیزهایی است که تابع اراده انسان است و انسان می تواند عن اراده آنها را انجام بدهد و می تواند عن اراده آنها را ترک بکند.

اما اعمال انسان انحصار به اعضا و جوارح ندارد، یک سری افعالی دارد که مربوط به نفس انسان است و از آن اصطلاحا به افعال جوانحیه تعبیر می شود. این اعمال مربوط به نفس انسان است، مثل مسألۀ حب و بغض، مثل مسألۀ خضوع و خشوع، مثل مسألۀ خوف و رجا و امثال ذلک، اینها مربوط به نفس انسان است. و این اعمال مربوط به نفس انسان نمی تواند متعلق تکلیف واقع بشود، متعلق یک حکم الزامی قرار بگیرد. نمی شود کسی را ملزم کنند به محبت نسبت به زید؛ یعنی محبت قلبیه، یک کسی را ملزم کنند به بغض نسبت به عمرو، یک کسی را ملزم کنند به خوف از یک چیزی، ملزم بکنند به عدم خوف از یک چیزی، اینها مسائلی نیست که تحت اراده و اختیار انسان باشد، بلکه اگر مبادی و مقدمات و اسبابی که این