سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 557

ثبوت، مسأله خودش اشکال دارد و نمی شود موافقت التزامیه متعلق تکلیف لزومی باشد برای اینکه تابع اراده و اختیار انسان نیست بلکه اگر مبادی و مقدماتش در نفس وجود داشته باشد، لا محاله این موافقت التزامیه هم حاصل است و اگر مبادی و مقدمات آن وجود نداشته باشد مثل حب و بغض و خوف و عدم خوف و امثال ذلک، قابل این نیست که یک تکلیف لزومی به آن تعلق بگیرد.

امکان تعلق تکلیف به افعال جوانحیه و موارد نقض آن

آیا بیان ایشان تمام است؟ در دورۀ گذشته، بیان ایشان را پذیرفتیم، لکن الان بعضی از اشکالات به نظر می رسد که در صحت بیان ایشان، تردید وجود دارد و آن این است؛

اولا یک موارد نقضی وجود دارد که ایشان چه جوری این موارد نقض را حل می کند؟ یکی از موارد نقض، نفس مسأله ایمان است. ایمان در رابطۀ با جنبۀ قلبی آن - اگر ایمان را مرکب از اعتقاد به جنان و اقرار به لسان و عمل به ارکان بگیریم - بالاخره یک جزئش عبارت از اعتقاد است، آن اعتقاد هم همان طوری که در جای خودش مشخص شده، مسألۀ ایمان بالاتر از مسألۀ علم است. علم غیر از ایمان است. علم گاهی تحقق دارد لکن ایمان وجود ندارد در عین اینکه منطق، برهان، صغری و کبرا بدون هیچ گونه خدشه ای وجود دارد، لکن ایمان در کار نیست. مثل این مثالی که در کتابها زده شده که کسی که مرد، انسان یقین دارد که «أن المیت لیس له فعل و انفعال، لیس له تحریک و تحرّک، لیس له ایذاء و غیر ایذاء» برهان قائم شده بر اینکه میت به علت«کونه فاقدا للحیاه» نه میت مشکوک المیت بودن، میتی که متیقنا میت است، سالها هم فرض کنید بر موت او گذشته که دیگر هیچ تردیدی در موت او وجود ندارد، با اینکه برهان قائم بر این است که میت لا یقدر علی شیء، پس چرا انسان معمولا جرأت نمی کند یک شبی را با میت تنها در یک منزلی بسر ببرد؟ چرا انسان خوف دارد، از چه چیزی خوف دارد؟ مگر یقین به موت نیست؟ مگر موت منشأ این نیست که هیچ گونه حرکتی ندارد؟ «صار کالجماد» در رابطۀ با جماد هیچ گونه خوفی برای انسان وجود ندارد، اما در رابطۀ با میت، انسان وحشت می کند. از چه چیزی وحشت می کند، چرا وحشت می کند؟ اینها چرا وحشت می کنند؟ همین جا مسألۀ جدائی ایمان از علم روشن می شود؛ یعنی با اینکه برهان قائم شده«علی انّه لا یقدر علی شیء» و هیچ تردیدی در صغرا و کبرای مسأله وجود ندارد، هیچ کسی هم احتمال نمی دهد که مردۀ واقعی دو مرتبه زنده بشود، بر