سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 564

اگر در نفس انسان واقعا یک تجزّمی وجود نداشته باشد، نمی شود انسان تجزّم را در نفس خودش خلق کند. وقتی که یک اعتقادی وجود نداشته باشد نمی شود انسان در نفس خودش اعتقاد را مثل قیام و قعود خارجی با اراده ایجاد کند و با اراده به وجود بیاورد، پس ملاک در صدق قضیه در قضایای کاذبه چیست؟

اینها گفته اند: ملاک آن به امر قلبی ارتباط ندارد، ملاک این است که هرچیزی که به صورت جزم القاء بشود، (به اینکه حالا پشت پرده چیست، در قلب چیست، کاری نداشته باشید) «و کان مشتملا علی النسبه التی یصح السکوت علیها، هذه قضیه» چه در قلب او تجزّم وجود داشته باشد یا نباشد.

پیدا است که مخبر کاذب هم مسأله را به صورت جزم و قطع مطرح می کند، و الاّ اگر مسأله را به صورت تردید بیان کرد، در همان مخبر صادقش هم لیست بقضیه، اگر گفت: احتمال دارد که زید از سفر آمده باشد، اینکه ملاک برای صدق و کذب نیست چه در باطن خودش هم این احتمال را بدهد یا در باطن، قطع به ثبوت داشته باشد، چون گاهی از اوقات انسان یک مسائلی را می داند، لکن شرائط اقتضاء نمی کند که به صورت قطع و بتّ بگوید، با اینکه می داند، به صورت احتمال می گوید، این«لیس بقضیه مشتمله علی نسبه یصح السکوت علیها». پس ملاک در قضیه بودن، این است که در قالب جزم و بت، ریخته بشود و اظهار بشود، اما در پشت این قالب، جزم و قطعی وجود دارد یا ندارد؟ آنها دیگر نقشی در این مسأله ندارد.

عدم ارتباط بین قضایای کاذبه و محل بحث

ما عرض می کنیم: درست است، باز این حرف را می پذیریم، ولی اگر بخواهید در مسأله موافقت التزامیه از این حرف نتیجه بگیرید، ملازمه ای وجود ندارد. حرف، درست است، جواب مرحوم سید بزرگوار فشارکی درست است، اما در موافقت التزامیۀ مورد بحث ما می خواهید چه نتیجه ای بگیرید؟ اگر در قضایای کاذبه، ملاک در صدق قضیه، عبارت از یک تجزّم قلبی اختراعی و اختلاقی نباشد، هذا لا یدل بر اینکه موافقت التزامیه در مقام عمل؛ یعنی در مقام تعلق تکلیف و به حسب مقام ثبوت، «لا یمکن ان یتعلق به التکلیف». آن حرف در جای خودش درست است اما اینجا هم به حسب مقام ثبوت، به نظر من در تعلق تکلیف، هیچ گونه منعی ملاحظه نمی شود.