سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 57

نمی خواهد بگوید: «جائنی زید بن عمرو»، غرض متعلق نشده است به اینکه با خصوصیات، این مسأله را مطرح بکند، فقط به این مقدار، غرضش متعلق شده است که در مقام اخبار، اخبار بکند به اینکه رجلی، خانه او آمد، طبیعت مقیدۀ به وحدت، به سراغ او آمده است. اما از او سؤال بکنند که«من کان؟» آن رجلی که سراغ شما آمد که بود؟ اینجا دو حالت دارد: یک وقت مصلحتش اقتضا می کند که مشخصاتش را بیان کند و یک وقت هم می گوید: اگر می خواستم خصوصیات او را برای تو بگویم، در مقام اخبار کلمه«جائنی رجل» را نمی گفتم.

اختلاف اخبار در حکایت از واقع

نکته این است که ما کاری نداریم به اینکه اسناد مجیء دلالت بر تعیّن و تشخص می کند، واقعیت مشخص است اما در مقام اخبار، ضرورت ندارد که این خبر، قالب واقعیت باشد، بلکه، خبر مختلف است. گاهی تمام واقعیت را بیان می کند، می گوید: «جائنی زید بن عمرو فی اللیله الماضیه ضیفا» همۀ خصوصیات را بیان می کند، اما گاهی مصلحت اخباری او، اقتضا ندارد که این خصوصیاتی که به حسب واقع وجود دارد را بیان بکند، فقط به همین مقدار، احساس مصلحت یا ضرورت می کند که بگوید: «جائنی رجل» به صورت مبهم، طبیعت مقیده به قید وحدت.

پس خلاصه سخن ما این است که گویا مرحوم آخوند و مستشکل، هر دو فکر کردند که این«جائنی رجل» آینۀ تمام واقعیت است و مرآت تمام واقعیت است در حالی که نه، «جائنی رجل و ان کان خبرا و ان کان المخبر به امرا واقعیا» لکن آینۀ تمام نمای واقعیت نیست و یک آینه ای است که یک گوشه ای را از واقعیت نشان می دهد. پس اگر فرض کردیم که آن جائی، دارای خصوصیت بوده است که بوده است و خود متکلم هم همۀ خصوصیات در ذهن او هست بدون اینکه سر سوزنی، خصوصیتی را فراموش کرده است لکن عبارت«جائنی رجل» وقتی که در مقام مقایسۀ با«جائنی زید بن عمرو» که در ذهن خود متکلم، متشخص و متعیّن است قرار می گیرد، این ما را هدایت می کند که متکلم، در مقام اخبار از تمام واقعیت نبوده است، فقط به همین مقدار که بگوید: یک مردی، سراغ من آمد اکتفا کرده در حالی که در باطن خودش همۀ خصوصیات این رجل را می داند.

پس در حقیقت، یک امر اضافی را ما ذکر می کنیم و آن این است که هم مستشکل و هم مرحوم آخوند، فکر کردند که«جائنی رجل» قالب همان واقعیت است در حالی که مسأله