سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 582

امتثال، امتثال علمی اجمالی(که ما از آن تعبیر به احتیاط می کنیم) برای کسی که قدرت دارد امتثال علمی تفصیلی انجام بدهد، کفایت می کند یا کفایت نمی کند؟ مثلا عبدی است می داند که یک تکلیفی از ناحیه مولی صادر شده است، نسبت به اکرام زید یا نسبت به اکرام عمرو، می تواند هم به مولی مراجعه کند و از مولی بپرسد که این تکلیف شما آیا متعلق به اکرام زید بود یا به اکرام عمرو بود؟ ولی بگوید: ما داعی نداریم، چه ضرورتی دارد که برویم از مولی سؤال کنیم، هردو را اکرام می کنیم، هم زید را اکرام می کنیم و هم عمرو را اکرام می کنیم که یقینا آن ماموربه مولی در خارج تحقق پیدا کرده و اکرام غیر ماموربه، کالحجر فی جنب الانسان، بدون اینکه ضربه ای به ماموربه بزند. تعبیر و عنوان مسأله اش این است که آیا امتثال علمی اجمالی کفایت می کند برای کسی که قدرت بر تحصیل امتثال تفصیلی دارد؟

مثالهایش زیاد است؛ یک کسی مقلد یک مجتهدی است، نمی داند که آیا مجتهدش نماز جمعه را تعیینا واجب می داند یا نماز جمعه را واجب نمی داند، دسترسی هم دارد، لکن می گوید: ما می خواهیم جمع کنیم بین اینها تا آن ماموربه واقعی حاصل شده باشد. و حتی در مورد خود مجتهد این معنی امکان دارد. اگر یک مجتهدی خیلی استراحت طلب و بی حال است، اگر به ادله مراجعه بکند، کاملا می تواند وظیفه شرعیه را استنباط بکند، لکن می گوید: ما حوصله مراجعه به ادله شرعیه را نداریم، ما احتیاط می کنیم، جمع می کنیم بین این دو ولو اینکه اگر مراجعه بکند با استنباط خودش این معنی را می تواند استنباط کند.

پس در باب علم اجمالی، یک مرحله، مرحلۀ اثبات تکلیف بود، و یک مرحله، مرحلۀ اسقاط تکلیف است - فعلا بحث ما در آن مرحلۀ اثبات تکلیف است آن هم در رابطۀ با آن بعدی که مربوط به کتاب القطع است، نه آن بعدی که مربوط به کتاب الاشتغال است؛ آن بعد همین مقدار است: آیا تعلق علم اجمالی به یک تکلیف، موجب این می شود که مخالفت قطعیه این تکلیف معلوم بالاجمال حرام باشد؟ یا موجب این معنی نمی شود؟ کدام یک از اینها است؟ این جا اقوال و احتمالاتی مطرح است.

احتمال بی اثر دانستن علم اجمالی

اولین احتمال - که خیلی باید روی آن دقت کرد - این است که کسی بگوید: وجود علم اجمالی در رابطۀ با تکلیف، یکون کالعدم. اصلا این علم اجمالی هیچ نقشی ندارد، برای همین نکته ای که اشاره کردم. بگوید: بالاخره درست است که شما در این کنار، یک علمی دارید،