سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 583

مثلا در آنجایی که علم اجمالی دارید«بانّ احد هذین المایعین خمر» درست است که یک علم اجمالی هست، اما شما سراغ ظرف اوّل که می آیید، جز شک در اینکه«انّ هذا خمر او لیس بخمر» چیزی دیگری وجود ندارد، سراغ ظرف دوم هم که می آیید و آن را مورد ملاحظه قرار می دهید، جز شک در این که«انّ هذا خمر او لیس بخمر» چیز دیگری وجود ندارد. عین همان است که در نماز جمعه و نماز ظهر گفتیم، که اگر از عالم بالاجمال سؤال کردند که«هل صلاه الظهر واجبه»؟ می گوید: نه، «هی مشکوکه» اگر سؤال کردند که«هل صلاه الجمعه واجبه»؟ جواب می دهد نه، «هی مشکوکه» اگر مشکوک شد، مجرای اصول عملیه خواهد بود. اصاله البرائه می گوید: «لیست صلاه الجمعه واجبه» اصاله البرائه دیگر می گوید: «لیست صلاه الظهر واجبه» یا در مسأله ما یعیین، اصاله الحلیه می گوید: شرب مایع موجود در این ظرف، حلال، اصاله الحلیه در ظرف دوم هم می گوید: شرب مایع موجود در ظرف دوم، حلال، چرا؟ «لان کلا منهما فی نفسه مشکوک الحلیه و الحرمه» و اصاله الحلیه می گوید: «کل شیء شک فی حلیته و حرمته فهو حلال».

از این قائل سؤال می شود: بعد از آنکه هردو مایع را ارتکاب کرد و شرب کرد، یقین به مخالفت عملیه پیدا می کند، می گوید: پیدا بکند، یقین بعدی به مخالفت عملیه، عنوان معصیت را درست نمی کند. معصیت آن است که انسان در هنگام عمل بداند که«هذا الذی یرتکب، یکون مخالفا لتکلیف المولی، یکون طغیانا و عصیانا علی المولی» اما اگر دو مایع را بطور متناوب شرب کرد، بعدا می فهمد که یک مخالفت عملیه ای پیدا شده است و بر این مخالفت عملیه، عنوان معصیت صادق نیست، و چون عنوان معصیت بر آن صادق نیست «لیس بحرام».

عدم فرق بین مبغوضیت تفصیلی و اجمالی

لکن با مراجعۀ به عقل و عقلا و حتی در موالی و عبید عرفیه بطلان این حرف واضح است، برای اینکه در مبغوضیت عند المولی چه فرقی می کند بین اینکه انسان در حال عمل بداند که«هذا مبغوض للمولی»؟ یا اینکه دو شیء را مرتکب شود، بعد یقین بکند که مبغوض مولی در خارج تحقق پیدا کرده است؟ مثلا در این مثال، مسأله خیلی روشن می شود: مولایی که قتل پسرش کاملا مبغوض اوست، اگر یک کسی ادعا بکند که«اذا کان ابن المولی مشخصا» اینجا قتلش جایز نیست، اما اگر این مولی بین دو نفر مردد شد، این جا اگر هردو را هم بکشد،