سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 592

است، لذا چه مانعی دارد که امر به طبیعت صلاه به طور جدّی آن هم نسبت به طبیعت بدون هیچ گونه خصوصیتی برای فردی از افراد، تعلق بگیرد، و نهی هم به طبیعت غصب، متعلق بشود بدون اینکه هیچ خصوصیتی در فردی از افراد طبیعت غصب در کار باشد. نه«اقیموا الصلاه» ناظر است به خروج آن صلاتی که همراه غصب است و نه«لا تغصب» ناظر به خروج آن غصبی است که متحد با صلاه است.

بالاخره در باب اجتماع امر و نهی، شما یک چنین مسأله ای را ذکر کردید، و محققین هم نوعا همین مسألۀ جواز را قائل هستند، مخصوصا بعد از مرحوم محقق خراسانی که ایشان قائل به امتناع هستند، اکثر محققین متأخرین از ایشان قائل به جواز اجتماع امر و نهی هستند.

حالا که اینطور شد ما با مسأله علم اجمالی از نظر آن تکلیف معلوم بالاجمال با این اصول عملیه ای که می خواهد جریان پیدا کند، همین برخورد مسأله اجتماع امر و نهی را می کنیم، به این کیفیت که می گوییم: شارع یک«اجتنب عن الخمر» دارد. در«اجتنب عن الخمر» حکم روی طبیعت خمر بار شده، نهی مثل«لا تغصب» بعنوان خمر متعلق است. عنوان خمر، یک عنوان واقعی است، یک طبیعت واقعیه است. از این طرف شارع می فرماید: «مشتبه الخمریه لا یجب الاجتناب عنه» اگر چیزی مشکوک شد که«انه خمر» اجتناب از آن لازم نیست.

نسبت بین حرام و مشتبه الحرمه

مستشکل می گوید: ما همین حرف را می زنیم، می گوییم: عنوان خمر با عنوان مشتبه الخمریه، نسبتشان عموم و خصوص من وجه است، برای آن که خمر هم شامل موردی می شود که معلوم الخمریه باشد، و هم شامل موردی می شود که مشتبه الخمریه باشد. عنوان خمر، یک عنوان عامی است، چه شما علم به آن داشته باشید، یا علم به آن نداشته باشید، عنوان خمر به عنوان اینکه یک حقیقت است، همه مصادیق خودش را شامل می شود. پس از یک طرف، عنوان خمر، یک عنوان عامی است، هم مشتبه را شامل می شود و هم معلوم الخمریه را شامل می شود و از طرف دیگر در دلیل حلیت، در دلیل عدم وجوب اجتناب، شارع عنوان مشتبه الخمریه را ذکر کرده«مشتبه الخمریه یمکن ان یکون بحسب الواقع خمرا، و یمکن ان یکون بحسب الواقع غیر خمر». پس همان نسبتی که بین صلاه و غصب از نظر مادۀ اجتماع و دو مادۀ افتراق وجود داشت، همان نسبت اینجا هم وجود دارد؛ برای اینکه مادۀ افتراق خمر، معلوم الخمریه است، و ماده افتراق مشتبه الخمریه هم آن مشتبهی است که بحسب واقع«لم