سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 9 صفحه 94

بپذیریم، مع ذلک این مقدّمۀ سوم را قبول نداریم. چرا؟

اما روی مبنای خودمان؛ مثلا مولا در مقام بیان می گوید: «اعتق رقبه»، لکن یک قدر متیقّن در مقام تخاطب وجود داشته، یعنی فرضا قبل از بیان مولا، گفتگو و مذاکره در رابطۀ با خصوص رقبۀ مؤمنه بوده، آن که محل بحث و مذاکرۀ بین عبد و مولا بوده، عبارت از خصوص رقبۀ مؤمنه است لکن به دنبال این مذاکره، آن که از مولا صادر می شود، و بیانی که از ناحیۀ مولا تحقق پیدا می کند، «اعتق رقبه» است. آن کسی که این مقدّمۀ سوم را قائل است، می خواهد بگوید: این«اعتق رقبه» اطلاق ندارد چون قدر متیقن در مقام تخاطب دارد، و شرط اطلاق این است که قدر متیقن در مقام تخاطب نداشته باشد.

حالا چرا اطلاق ندارد؟ توجیه و بیان آن همان است که در کلام مرحوم آخوند ذکر شده، که اگر نظر مولا خصوص عتق رقبۀ مؤمنه باشد، لکن در مقام بیان، عتق مطلق رقبه را بیان کند، به لحاظ این که رقبۀ مؤمنه مورد گفتگو و مورد مذاکرۀ بین عبد و مولا بوده، هیچ گونه اخلال به غرض حاصل نشده است برای اینکه رقبۀ مؤمنه محلّ بحث بوده، نظر واقعی مولا هم رقبۀ مؤمنه است، اگر این را در قالب مطلق بریزد و بیان بکند، هیچ گونه اخلال به غرض حاصل نشده است. اما به خلاف آنجایی که قدر متیقن در مقام تخاطب وجود نداشته باشد. آنجا اگر هدف مولا عتق خصوص رقبۀ مؤمنه است، آن هم در مقام بیان است، دیگر چه مجوّزی دارد که مولا در قالب عتق مطلق الرقبه مقصود خودش را بیان بکند؟ مرحوم آخوند یک چنین فرمایشی می فرمایند.

اشکال به ادعای وجود قدر متیقن

لکن اشکال به ایشان این است: این که شما می گویید: قدر متیقّن، این کلمۀ قدر متیقن اصلا در اینجا اختلاط پیدا کرده. ما یک مواردی کلمۀ قدر متیقن را به کار می بریم، مثلا: اگر زیدی به عمرو مدیون است، لکن نمی داند که دینش عبارت از 50 تومان است، یا دینش عبارت از 100 تومان است، می گوییم: قدر متیقن 50 تومان را بدهکار است. نسبت به بقیّه تردید دارد. یعنی شبیه باب استصحاب، یک قضیۀ متیقنه داریم و یک قضیۀ مشکوکه داریم.

اینکه زید به عمرو پنجاه تومان مدیون است، این«قضیّه متیقنه» و قدر متیقن است. اما نسبت به زاید بر 50 تومان، آن 50 تومان دوّم، شک دارد که آیا اشتغال ذمّه در برابر عمرو دارد یا ندارد؟ در اینجور موارد ما کلمۀ قدر متیقن را بکار می بریم. کما اینکه گاهی در مقام امتثال