سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 10 صفحه 103

نتیجه می گیریم که حکم انشائی عبارت از همان حکم اولی است که به صورت قانون کلی مطرح است، در دسترس هم هست. «أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ» در قرآن مطرح است«أَوْفُوا بِالْعُقُودِ» که به نحو عموم است در قرآن مطرح است لکن مقیدات و مخصصات این، به واسطه ادله بعدی و بیانات بعدی تبیین می شود و بعد از آن که مخصصات و مقیدات روشن شد و معلوم شد که محدوده دائره مراد جدی چه مقدار است، مثل همان مثال«اکرم العلماء» با قطع نظر از آن اشکالی که من عرض کردم. مولا اول می گوید: «اکرم العلماء» بعد از دو روز دیگر می گوید: «لا تکرم زید العالم» اینجا می فهمیم که محدوده دائره استعمالی، غیر از محدوده دائره اراده جدی است.

محدوده اراده استعمالی، یک معنای وسیعی است«و هو اکرام کل عالم» اما محدوده دائره اراده جدیه به علماء غیر زید اختصاص دارد، و اکرام زید نه اینکه از حالا از اراده جدیه مولا خارج شده باشد بلکه«من اول الامر لم یکن داخلا» در اراده جدیه مولا، اما اقتضای قانونگذاری، یک چنین مسأله ای بوده است، و الا می توانسته از اول هم بگوید: «اکرم کل عالم الاّ زیدا» این در دستورات فردیه مانعی ندارد، اما در قانونهای کلی که باید یک جهات کلی در آن رعایت بشود و یک مصالح دیگری در آن رعایت بشود و قانون هم به عنوان یک مرجع و ملجأیی مطرح باشد، شیوه عقلاء این چنین است و شارع مقدس هم همین شیوه عقلائیه را رعایت کرده است. لذا به مجرد اینکه یک مسأله ای در مجلس شورای اسلامی تصویب می شود، آدم فوری نمی گوید که مسأله، مثلا مشکل شد بلکه آدم به انتظار بعد از آن است که ببینند چه مقدار این را محدود می کنند یا توسعه می دهند یا تضییق می کنند و چه مقدار تبصره و امثال ذلک به آن اضافه می کنند.

نتیجتا معنای حکم انشائی یعنی آن قانون اولیه مجعوله به عنوان ضابطه، معنای حکم فعلی؛ یعنی آن قانون تصویب شده با مخصصات و مقیدات و محدوده به اراده جدیه که باید لباس عمل بپوشد و در مقام عمل پیاده بشود. این است معنی حکم انشائی و حکم فعلی. با توجه به آن نکته اولیه که خیلی اهمیت دارد که ما می دانیم که شارع در اصل تقنین و کیفیت تقنین یک روش خاصی ندارد، بلکه نحوه او، همان نحوه تقنین عقلاء است، منتها فرق آن در برخی از جزئیات است و آن این است که عقلاء گاهی از اوقات در ابتداء جعل قانون خودشان مخصصات قانون را نمی دانند، روی اینکه احاطه علمیه کامل نسبت به این قانون ندارند، اما شارع مقدس اسلام از هنگامی که«أَحَلَّ اللّهُ الْبَیْعَ» را به صورت قانون مطرح کرده، از همان