سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 10 صفحه 317

کسالت در آنها درآمده، با توجه به اینکه آنقدر در اسلام روی مسأله کذب تأکید شده در کتاب مکاسب هم خوانده اید که همۀ بدیها و شرورها در یک جا متمرکز شد و مفتاحش عبارت از کذب است، پس اینها اینجور می گویند: ما یا باید بگوییم: این عمدا دروغ می گوید و فرض این است که ما به خبری که ترتیب اثر می دهیم باید مخبرش ثقه باشد(و یا عادل که عدالت در بین عقلا مطرح نیست) می گویند: چون این مخبر مورد وثوق است و آدم ثقه ای است و اطمینان داریم به اینکه عمدا دروغ نمی گوید، لذا احتمال کذبش را برای این صفت ثقه بودنی که در او وجود دارد از بین می بریم.

یک احتمال دیگر موجود است و آن این است که این آدم نمی خواهد دروغ بگوید لکن اشتباه کرده، عمرو از سفر آمده امّا این اشتباها می گوید: «جاء زید من السفر» که مسأله اشتباه بواسطه یک اصلی که پیش عقلا مطرح است و در خیلی از موارد به آن تکیه می کنند به نام اصاله عدم الخطاء و الاشتباه این احتمال دوم را از بین می برد. و دلیل بر اینکه این اصل عقلائی در بین عقلا مطرح است مواردش زیاد است که انسان ملاحظه می کند اگر یک کسی وارد شد بر انسان و خدای نکرده شروع به دشنام دادن و سبّ، کرد، نمی آیند کلامش را توجیه کنند روی همان اصاله عدم الخطاء و الاشتباه بلکه فوری در مقام دفاع و در مقام مقابله و معارضه با او برمی آید و همینطور در موارد مختلف.

پس عقلا می گویند: اگر مخبر ثقه گفت: «جاء زید من السفر» ما اگر بخواهیم احتمال بدهیم که این حرف درست نیست یا باید منشأش، دروغگوئی خودش باشد یا منشأش اشتباه و خطائی که از او صادر شده باشد که عمرو از سفر آمده لکن این چشمش اشتباهی دیده و خیال کرده که این شخص، زید است لذا در مقام اخبار می گوید: «جاء زید من السفر» و آن احتمال اوّل بواسطۀ ثقه بودن، مندفع است و احتمال دوّم هم بواسطۀ اصاله عدم الخطاء و الاشتباه دفع می شود. پس خصوصیت اوّل در موردی که مسلّم بنای عقلا هست این است که مخبر به آن عن حس باشد و یا چیزهائی که نزدیک به حسّ است که چیزهای نزدیک به حس مثل شجاعت، سخاوت و امثال ذلک است. با اینکه شجاعت، یک امر نفسانی است، سخاوت، یک امر نفسانی است و امر نفسانی دیدنی و محسوس نیست امّا در عین حال خیلی قریبه من الحس است. وقتی انسان می بیند که یک نفر در مقابل ده نفر قلدر مقاومت می کند، فوری می رود اخبار می کند«انّ فلانا شجاع» در حالی که شجاعت او قابل دیدن نیست«لانّه امر نفسانی» امّا چون شجاعت اثرش همان چیزی بود که این ملاحظه کرد و خیلی نزدیک به امر