سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 10 صفحه 378

معنی را نمی فهمیدیم اما به حسب دلیل مفسّر و شارح و ناظر، می فهمیم که از اول، این در یک دایرۀ محدودی بوده است و در آن دایره، کثیر الشک هیچ گونه دخالتی نداشته است.

پس یک فرق مهم«لا شک لکثیر الشک» با«لا تکرم زیدا العالم» که یکی عنوانش تخصیص است و یکی عنوانش حکومت است، این است که این می خواهد از اول، مراد استعمالی از دلیل محکوم را روشن کند اما در«لا تکرم زید العالم» هیچ گونه دخالتی در ارادۀ استعمالیه و در مراد استعمالی ندارد، همان مراد جدی را در یک دایرۀ محدودی بیان می کند.

علاوه؛ آن نکته ای که عرض کردیم که در«لا تکرم زید العالم»، اگر دلیل مخصص نبود، این عنوان عالم سر جای خودش محفوظ بود، سواء کان دلیل مخصص وجود داشته باشد یا نه، چون این یک واقعیتی است و اگر دلیل مخصص هم به لسان نفی موضوع نیامده، بود مولی می توانست به جای«لا تکرم زید العالم» بگوید: «زید لیس بعالم» در حالی که شما می دانید که زید عالم است، اما مولی در مقام تعبّد، بگوید: «زید لیس بعالم» که در آن صورت نامش حکومت بود برای اینکه عالم نبودن زید، یک مطلبی است برخلاف واقعیت. واقعیت این است که«انه عالم،» پس چرا مولی تعبیر می کند که«زید فی حال کونه واقعا عالما لیس بعالم»؟ می خواهد بگوید: شما خیال می کردید که«اکرم کل عالم» زید عالم را هم می گیرد لکن من با «زید لیس بعالم» می خواهم به شما بفهمانم که«اکرم کل عالم» از اول، زید را نمی گرفته است.

اما در«لا تکرم زیدا العالم» مسأله اینطور نیست. فرق است بین اینکه ما یک زید عالم خارجی داریم، هیچ تردیدی هم در عالمیتش نداریم، عالمیتش محل بحث نیست، لکن بحث در نحوۀ بیان مولی در رابطۀ با این زید عالم است. یک وقت مولی در مقام تعبّد می گوید: «زید لیس بعالم»، که بر این، همان نتیجۀ عدم وجوب اکرام زید مترتب است اما به چه کیفیت و به چه نحو این نتیجه بر آن مترتب است؟ به نحوی که ما از آن به حکومت تعبیر می کنیم و معنای حکومت این است که مولی با این«زید لیس بعالم» می خواهد این حرف را بزند، مولی که نمی خواهد - خدای نکرده - یک دروغ تکوینی برای ما بیان کند، ما که می دانیم که«زید عالم حقیقه». پس این چیست که مولی می گوید: «زید لیس بعالم؟» این می خواهد حدود اکرم کل عالم را برای ما مشخص کند. می خواهد بگوید که شما به حسب ظاهر دلیل«اکرم کل عالم» فکر می کنید و معتقدید که زید هم عالم است و وجوب اکرام دارد لکن من می خواهم بگویم که آن دلیل اصلا زید عالم را نمی گیرد، تعبد است دیگر، آن دلیل محدود است به علمای غیر زید، «حتی فی الاراده الاستعمالیه». در ارادۀ استعمالیه هم با توجه به دلیل حاکم باید بگوییم: