سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 10 صفحه 441

آخوند بفرمایند: بله، درست است، کتابهای لغت همانطوری که شما معنی کردید جهل را معنی می کند، لکن در لسان ائمۀ(علیهم السلام) و آنهائی که بستگی به شارع مقدس اسلام دارند، در لسان آنها جهل در مقابل علم استعمال نمی شود، جهل در مقابل عقل استعمال می شود. مرحوم کلینی در اول کتاب کافی یک حدیث بسیار مفصلی نقل کرده و این حدیث را حضرت امام(قدس سره) در یک کتاب مفصلی شرح کرده اند و از کتابهای بسیار نفیس ایشان است که حالا من نمی دانم چاپ شده یا نه، (شرح حدیث جنود عقل و جهل). امام معصوم برای عقل، یک جنودی معرفی کرده و برای جهل هم جنود دیگری معرفی کرده اند، و ایشان(قدس سره) هر کدام این جنود را شرح کرده اند. این یعنی چه؟ جنود عقل و جهل؟ معلوم می شود که مسألۀ جهل در لسان ائمه در مقابل عقل استعمال می شود، و در بعضی از دعاها، بلکه کثیری از دعاها آنجائی که مسألۀ جهل مطرح شده، انسان می بیند در مقابلش مسألۀ عقل مطرح است، مثل بعضی از ادعیه ای که در لیالی قدر به ذهن من هست. عقل را در مقابل جهل و جهل را در مقابل عقل به کار برده اند. اینجاست که ما یا باید بگوییم که جهل در لسان آیات و روایات، مقابل عقل است، یا باید بگوییم: آن تفسیر لغویین بی اساس است، برای اینکه کدام لغوی اعرف از اهل بیت(علیهم السلام) است، و کدام لغوی آشنائیش به لغت بیشتر از ائمۀ معصومین(علیهم السلام) است؟ لذا این اتکای به کتب لغت برای تفسیر جهل مطلبی نیست که در مقابل مرحوم آخوند بتواند یک مشکلی را ایجاد کند.

شاید در آیات هم باشد. مسألۀ توبه را در این آیه مطرح کرده: «لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَهٍ» . آیا این آیه فقط باب توبه را برای نادانها مفتوح کرده است؟ آیا این آیۀ توبه که کلمۀ جهالت در آن هست، معنایش این است که باب توبه برای آنهائی که از روی عدم العلم، گناه می کنند مفتوح است؟ یا اینکه برای آنهائی که از روی سفاهت و نادانی گناه می کنند باز است؟ این که نزدیک تر است. در تعبیرات عرفی خودمان هم کسی که از روی سفاهت و نادانی مثل جوانهایی که فاقد پختگی در مسائل هستند، و یک حرفهائی را می زنند یا کارهائی را انجام می دهند، عرف می گوید: این نادان است. نادان است نه معنایش این است که مسأله را نمی داند بلکه مسأله را می داند، منتها کاری را انجام می دهد، حرفی را می زند که«لا ینبغی ان یصدر من عاقل». پس اینطور نیست که خیلی واضح و روشن ما بتوانیم بگوییم: جهل در لسان آیات و روایات همان معنائی را دارد که ما توی کتابهای منطق و لغت و امثال ذلک ملاحظه می کنیم، بلکه در اینها نوعا جهل در مقابل عقل استعمال می شود.