سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 10 صفحه 488

وجود انشائی تحقق ندارد، بلکه او وجودش منحصر به همان وجود عینی و وجود ذهنی است، اما برای بعضی از ماهیات دیگر، علاوۀ بر وجود حقیقی و وجود ذهنی، یک وجود انشائی هم وجود دارد مثل ماهیت طلب که ماهیت طلب روی این حساب، «له وجودات علی ثلاثه اقسام»: یک وجود حقیقی ماهیت طلب که وجود حقیقی عبارت از آن واقعیت طلب است که قیام به نفس دارد، آن خواست حقیقی و آن(به قول مرحوم آخوند) ارادۀ حقیقیه ولو اینکه در اتحاد طلب و اراده، ما این معنی را انکار کردیم، لکن حالا جهتش فعلا مورد نظر نیست، اما طلب حقیقی عبارت از آن چیزی است که حقیقه در موطن خودش که عبارت از نفس انسان است، تحقق دارد، مثل سایر مسائلی که واقعیتشان و حقیقتشان به این است که در نفس، تحقق داشته باشند. علم همینطور است، اراده همینطور است که اینها واقعیتشان و خارجیتشان به همان قیام به نفس و تقوم به نفس است.

اما طلب ذهنی عبارت از تصور معنای طلب است، مثل اینکه من دائم کلمۀ طلب را استعمال می کنم. استعمال، فرع تصور لفظ و معنای لفظ است. من که الآن کلمۀ طلب را استعمال می کنم، این ماهیت و مفهوم طلب را در ذهن خودم تصور می کنم و لباس وجود ذهنی به این ماهیت می پوشانم، بدون اینکه الان در من، طلب حقیقی وجود داشته باشد، لکن طلب ذهنی به لحاظ استعمال و توقف استعمال بر تصور، لا محاله وجود دارد.

اما قسم سومش عبارت از انشاء طلب است. انشاء طلب مثل همین انشاء مفاهیم اعتباریه در باب معاملات فی المعنی الاعم است. وقتی که شما در نکاح، زوجیت را انشاء می کنید، در طلاق، فراق و طلاق را انشاء می کنید، انشاء طلب هم بواسطۀ هیئت افعل و امثال ذلک تحقق پیدا می کند که کسی هیئت افعل را استعمال می کند و در قالب هیئت افعل، مفهوم طلب و ماهیت طلب را، انشاء می کند. این یک وجود سومی است، نه اسمش وجود خارجی طلب است و نه اسمش وجود ذهنی طلب است بلکه اسمش وجود انشائی است.

مرحوم آخوند راجع به استفهامها و ترجی و تمنی هائی که در قرآن وجود دارد، می فرماید که وقتی که مثلا خداوند به موسی خطاب می کند و سؤال می کند: «ما تِلْکَ بِیَمِینِکَ یا مُوسی»

این معنایش این نیست که یک استفهام واقعی در اینجا تحقق دارد، استفهام واقعی ناشی از جهل و عدم اطلاع است و مستفهم در قالب استفهام می خواهد رفع جهل از خودش بکند، پس باید بگوییم که ادات استفهام وضع شده اند برای انشای استفهام، منتها انشای استفهام، دواعی متعدده دارد، در افراد و در استعمالات با داعی های مختلف استعمال می شود. مثلا