سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 10 صفحه 493

وجود دارد و این ملازمه تنها در اینجا و موارد مشابهش وجود دارد، اما در موارد دیگر، بین محبوبیت و وجوب، هیچ گونه ملازمۀ عقلیه ای تحقق ندارد. ما اینجا به لحاظ یک خصوصیت که اگر مواردی مشابه اینجا باشد به قرینۀ خاصه وجوب تحذر را استفاده می کنیم. آن ملازمۀ عقلیه این است که گفته بشود که آیا این محبوبیت تحذر در کجاست؟ در جائی که مقتضی و زمینه برای حذر وجود داشته باشد یا در جائی که مقتضی، وجود نداشته باشد؟ شقّ ثالثی وجود ندارد. آن وقت در تقریب اینطوری گفته بشود که اگر زمینه و مقتضی برای حذر، وجود نداشته باشد، اولا عنوان حذر معنی ندارد. حذر باید از چیزی باشد که یخاف منه، اما اگر در چیزی یخاف منه وجود ندارد، مثل اینکه وسط این مدرسه بدون مقدمه و مقتضی الحذر، حذر بکند، این یک امر غیر صحیحی است. باید یک خطری، یک خوفی، یک ما یخاف منهی وجود داشته باشد تا عنوان و مفهوم و ماهیت حذر به معنای لغوی و عرفی اش صدق کند. پس اگر مقتضی، وجود نداشته باشد، اولا عنوان حذر صادق نیست، و بر فرضی هم که عنوان حذر، صادق باشد، با عدم مقتضی چه محبوبیتی برای چنین تحذری وجود دارد که هیچ گونه مقتضی و زمینه ای برای حذر در کار نیست. پس لا محاله از محبوبیت تحذر باید کشف کنیم یک مقتضی وجود دارد، آن وقت اگر مقتضی وجود دارد، عقل حکم می کند که هر کجا که مقتضی تحذر وجود داشته باشد، باید تحذر تحقق پیدا کند، شبیه آن چه که در کفایه و رسائل ملاحظه فرمودید که در هر کجا احتمال عقاب در کار باشد، قاعدۀ دفع ضرر محتمل حکم می کند به لزوم دفع این عقاب محتمل.

اجمالا مبنای این حرف این است که اگر مقتضی و زمینه برای حذر وجود داشت و در نتیجه محبوبیت تحذر ثابت شد، لازمۀ محبوبیت تحذر، وجوب تحذر است، مثل هر کجائی که احتمال عقاب در کار باشد، مثل اطراف علم اجمالی و شبهات محصوره که آنجائی که شما علم اجمالی دارید به اینکه اینجا یک خمری در یکی از این دو اناء وجود دارد، اگر یک طرف را هم بخواهید مرتکب بشوید و جمع هم نکنید، روی احتمال عقوبت، عقل حکم می کند به اینکه باید اجتناب کرد و رعایت احتیاط در اطراف علم اجمالی لزوم دارد. پس این قاعدۀ عقلیه می گوید که در موارد رجحان تحذر می فهمیم که مقتضی هست و اگر مقتضی وجود داشت، به صرف رجحان، مسأله تمام نمی شود، بلکه رجحانی است که به حد وجوب و به سر حد لزوم می رسد. این یک راهی بود که برای استفادۀ وجوب حذر از«لَعَلَّهُمْ یَحْذَرُونَ» داشته باشیم.