سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 11 صفحه 274

نکتۀ دوم این است که(ایشان اینجا بیشتر تعبیر به عقلا می کنند، لکن مقصودشان از عقلا، در اصطلاح فقهی و اصولی، وقتی کلمه عقلا را بکار می بریم، می گوئیم: بنای عقلا مثلا بر عمل به خبر ثقه است، مقصود از عقلا، عبارت از آنهائی نیست که فقط زیر احکام عقلیه زندگی می کنند که کار عقلا، معمولا مقصود عرف است و همین عقلائی که در زندگی اجتماعیشان یک سری بناهائی دارند، مثلا می گوئیم: حجیت ظواهر، یک مسألۀ عقلائیه است، این به عقل ارتباطی ندارد، اما عقلا برای حفظ زندگی اجتماعی خودشان، برای تفهیم و تفهّم روی ظواهر کلمات و ظواهر الفاظ تکیه می کنند. ما معمولا در فقه و اصول وقتی تعبیر به عقلا می کنیم در حقیقت مقصود ما همان عرف و جامعه است. لکن اینجا در کلام ایشان مقصود از عقلا یعنی آنهائی که زیر حکومت عقل و چتر احکام عقلیه قرار گرفته اند، و روی معیارها و موازین عقلی کار می کنند و ایشان کاری به آن مسائل عقلائیۀ دیگر ندارد) ایشان می فرماید: ما به عقلا(به این معنی) که مراجعه می کنیم، می بینیم یکی از احکام عقلیۀ عملیه که بین عقلا جزو مسلمیّات است، مسألۀ قبح ظلم است. این عنوان ظلم«من ایّ شخص تحقق و من ایّ احد حصل» از نظر عقل و عقلا محکوم به قبح است.

بعد می فرمایند که روی مسألۀ قبح ظلم که پیش می آئیم، دایرۀ قبح ظلم را وسیع می کنیم که واقعا هم وسیع هست، حساب می کنیم می بینیم در برخوردهای بین مولا و عبد و تکالیفی که از مولا، نسبت به عبد صادر می شود به این نتیجه می رسیم که اگر یک مکلّفی«عند تمامیه الحجه من قبل المولی علی التکلیف» آنجائی که حجت تامّ از ناحیۀ مولا بر تکلیف قائم شده و هیچ نقصی از نظر حجیت مطرح نیست، اگر عبد مخالفت کرد، این مخالفت عبد، هتک احترام مولا و در حقیقت ظلم به مولاست، و به علت اینکه ظلم بر مولاست، «یکون هذا العمل قبیحا لان الظلم من ایّ احد بالنسبه الی ایّ شخص» تحقق پیدا کند، محکوم به قبح است. عبد عاصی، «ظالم علی المولی، قد وقع منه الظلم علی المولی» لذا عمل قبیح مرتکب شده است. این از این طرف.

از آن طرف هم می آئیم سراغ این معنی، اگر یک مولائی«عند عدم تمامیه الحجه علی