سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 11 صفحه 313

بررسی مکاتبۀ عبد الله از موسی بن جعفر(علیه السلام)

مورد دوم، (این روایات نوعا در جلد 18 در ابواب صفات قاضی اکثرش در باب 12 و بعضی هایش هم در باب 9 و امثال اینها مطرح است) یک روایاتی مکاتبه ای است که کسی به نام عبد الله خدمت موسی بن جعفر(علیهما السلام) نامه ای می نویسد و سؤال می کند که وقت نماز مغرب و وقت افطار در ماه رمضان چه وقتی است؟ امام بر حسب این روایت، در جواب نامه، این طور مرقوم می فرماید: «اری لک ان تعتبر حتی تذهب الحمره و تأخذ بالحائطه لدینک» می فرماید: نظر من این است که برای نماز و افطار منتظر بمانید تا ذهاب حمرۀ مشرقیه تحقق پیدا کند و اخذ کنید«بالحائطه لدینک» به چیزی که مقتضای احتیاط در رابطه با دین است. مقتضای احتیاط این است که یک مقدار برای افطار و نماز تأخیر تحقق بیفتد. یعنی به استتار قرص، اکتفا نشود بلکه ذهاب حمره مشرقیه تحقق پیدا کند.

اخباریین به صورت ظاهر این عبارت تکیه کرده اند و گفته اند: از این استفاده می شود که در امور مربوط به دین، لازم است که احتیاط شود و اخذ شود«بالحائطه لدینک» در حالی که وقتی که انسان به مورد این روایت توجه می کند، یک راوی به عنوان جاهل به حکم شرعی، از امام معصوم(علیه السلام) سؤال کرده و پیداست که اگر شرایط، یک شرایط طبیعی و عادی و خالی از تقیه بود، معنا ندارد که امام معصوم در جواب از سؤال از یک حکم شرعی، مسأله احتیاط را مطرح کند. احتیاط مربوط به جاهل به حکم شرعی است. پس چه شده که امام(علیه السلام) مسأله احتیاط را در جواب از این سائل و سؤال مطرح کرده اند؟ پیداست که این جا یک جنبه تقیه رعایت شده چون فقهای اهل تسنن و فقهای عامه قائلند به اینکه به مجرد استتار شمس و استتار قرص، جایز است هم افطار و هم نماز مغرب. آن برادرانی که در عمره در ماه رمضان مشرّف بودند، نقل می کردند که به مجردی که استتار قرص تحقق پیدا می کرد از یک طرف، صدای مؤذن بلند می شد و از طرفی هم جمع زیادی در مسجد الحرام و مسجد النبی مشغول افطار می شدند. البته در