سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 11 صفحه 375

خصوصیت فردیه مشخص نیست، و معلوم نیست که«هذه الخصوصیه ام تلک الخصوصیه» اما این خصوصیت در معلوم بالاجمال دخالت دارد. و به عبارت دیگر: علم به آن خصوصیت هم متعلق شده است منتها چون آن خصوصیت، مشخص نیست از آن به نحو تردید تعبیر می کنیم به احدهمای مردد.

احتمال دوم این است که بگوئیم: در دایرۀ معلوم بالاجمال اصلا پای خصوصیت مطرح نیست، بلکه معلوم بالاجمال - به تعبیر ایشان - چیزی است که خارج از نماز جمعه و ظهر نیست، اما هیچ یک از دو خصوصیت جمعه و ظهر ولو به نحو تردید هم در معلوم بالاجمال نقش ندارد. پس این آدمی که علم اجمالی پیدا می کند به این که«اما صلاه الظهر واجبه و اما صلاه الجمعه واجبه» به نظر ایشان، این خصوصیت جمعه بودن و خصوصیت ظهر بودن ولو به نحو مردد، داخل در دایرۀ معلوم بالاجمال نیست، یعنی کانّ آن که واجب است و علم به آن تعلق گرفته، یک نمازی است که وقتی آن نماز می خواهد پیدا شود و در خارج تحقق پیدا کند، خارج از ظهر و جمعه نیست، اما خصوصیت جمعه بودن، خصوصیت ظهر بودن، ولو به نحو تردید، در دایرۀ متعلق علم اجمالی و معلوم بالاجمال داخل نیست. لذا می فرماید: چون مسألۀ منجزیت علم اجمالی، در همان محدودۀ معلوم بالاجمال است و منجزیتش سر سوزنی از دایرۀ معلوم بالاجمال، تجاوز نمی کند، لذا در این جایی که شما علم اجمالی به این صورت پیدا کردید، اگر ما بخواهیم به تعبیر صحیح بگوئیم نمی توانیم بگوئیم: علم اجمالی نماز جمعه را به شما تحمیل می کند، نمی توانیم بگوئیم: علم اجمالی نماز ظهر را به شما تحمیل می کند، بلکه علم اجمالی یک وجوب و واجبی را به شما تحمیل می کند که این کانّ یک حالت ابهامی و اطلاقی دارد اما وقتی در مقام عمل شما بخواهید عمل کنید، یا فردش نماز ظهر است و یا فردش نماز جمعه.

به عبارت دیگر، علم اجمالی به طور مستقیم نمی گوید: نماز ظهر بخوانید و یا نماز جمعه، بلکه همان معلوم بالاجمال لیس الا را بر شما منجز می کند، منتها به تعبیر ایشان این دیگر جبلّی و طبیعی است و وقتی واجب معلوم بالاجمال می خواهد در خارج تحقق پیدا کند، یا در قیافۀ نماز جمعه است و یا در قیافۀ نماز ظهر.