سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 11 صفحه 515

عرض کردیم این بیان ما جواب خوبی به مرحوم محقق خراسانی می تواند بدهد. این که شما می گویید: «فانّه لا قصور فی البیان ههنا، آیا نسبت به جنس تکلیف قصوری در بیان تحقق ندارد؟ یا حتی نسبت به نوع تکلیف هم قصور در بیان تحقق ندارد؟ اگر نسبت به جنس بگویید، ما نمی خواهیم نسبت به جنس برائت عقلیه جاری بکنیم. ما نمی خواهیم نفی و اصل الالزام را در اینجا داشته باشیم. منتها عرض کردیم که بیان در رابطۀ با جنس، اصلا نتیجه ندارد. برای این که مکلّف قدرت بر امتثال ندارد، مکلّف نمی تواند رعایت جنس الزام را بکند. و یک طوری عمل واقع بشود که این الزامی که بیان در رابطۀ با او هست، رعایت و موافقت شده باشد. و اما در رابطۀ با نوع تکلیف، و خصوصیت وجوب و خصوصیت تحریم، چطور شما می توانید ادعا بکنید که«لا قصور فی البیان»؟ نه خیلی هم قصور در بیان تحقق دارد، و ما نباید هر کجا کلمۀ علم اجمالی پیاده شد، و عنوان علم اجمالی مطرح شد، بگوییم: دیگر بیان تمام است. باید ببینیم که علم اجمالی به چه چیزی متعلق شده است؟ اگر علم اجمالی به وجوب مرددّ بین نماز جمعه یا نماز ظهر متعلق شد، این بیان تمام است. اگر علم اجمالی به«حرمه هذا المایع» یا «ذاک المایع» متعلق شد، بیان تمام است. اما در اینجا به هیچ کیفیتی ما نمی توانیم بیان را تمام بدانیم، برای این که خصوصیت به هیچ وجه برای ما روشن نیست، و وجدانا هم مسأله این طور است، و با عدم بیان در رابطۀ با خصوصیت، قاعدۀ قبح عقاب بلا بیان بلا اشکال جریان پیدا می کند.

(سؤال... و پاسخ استاد): آنجا برای شما تکلیف مشخص کرده است. شما می دانید که یک تکلیف الزامی به نام وجوب دارید، و آن تکلیف الزامی هم قابل امتثال و قابل موافقت است. همین جا هم اگر آن جنس الزامی ما امکان موافقت می داشت، و قدرت بر امتثال در رابطۀ با او پیدا می شد، باز ما آنجا هم این معنا را قائل می شدیم. اما می بینیم در رابطۀ با جنس الزام، روی عدم قدرت بر امتثال، علم اجمالی ما بلااثر است. و در رابطۀ با خصوصیت نوعیه، علم اجمالی صلاحیت بیانیت ندارد، و وجدانا هم همین طور است که نمی تواند. چطور علم اجمالی می تواند بیان بر وجوب، یا بیان بر حرمت باشد؟ و الاّ