سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 131

دربارۀ علم اجمالی به آن صورتی که مفصل بحث کردیم، علم اجمالی را مقتضی احتیاط می دید، منتها عقل برای ترخیص هم منعی قائل نبود، اما از نظر مقام اثبات، دلیل مرخصی که بتواند ترخیص را پیاده کند، نداشتیم. برای این که یا ترخیص در جمیع الاطراف بود و عرف زیر بار نمی رفت. در ترخیص در بعض الاطراف هم دلیل معتبری دلالت بر ترخیص در بعض نکرد. پس نتیجه همان حکم عقل به لزوم احتیاط در جای خودش محفوظ ماند. آیا عقلی که در آنجا حکم به لزوم احتیاط می کند، در اینجا حکم به لزوم احتیاط نمی کند؟ کسی ممکن است این معنا در ذهنش بیاید، بگوید: چون یک طرف تکلیف معلق و مشروط است، و تکلیف قبل تحقق الشرط فعلیت ندارد، پس حالا یک علم اجمالی به یک تکلیف فعلی در رابطۀ با همۀ اطراف وجود ندارد؟ برای این که اگر تکلیف به نحو واجب مطلق باشد، الان فعلیت دارد. اما اگر از قبیل«ان جاءک زید فاکرمه» شد، مشروط به شرطش است، معلق بر شرط است، و شرط هم که تحقق پیدا نکرده است.

عدم علم اجمالی به تکلیف فعلی با وجود شرط

اگر کسی این حرف را بزند و بگوید: در یک طرف قضیه چون جنبۀ تعلیق و شرط وجود دارد، پس شما علم اجمالی به تکلیف فعلی متعلق به هر طرف ندارید، اگر طرف واجب مطلق باشد، فعلیت دارد. اما اگر طرف واجب مشروط شد، هنوز شرط حاصل نشده، پس تکلیف فعلی نیست، در نتیجه این علم اجمالی هیچ اثری ندارد. نتیجۀ این حرف این است که با این که شما می دانید که یا این شیء به نحو واجب مطلق واجب است، و یا این شیء به نحو واجب مشروط واجب است، لازمۀ این شبهه این است که علم شما کالعدم است، مثل کسی است که اصلا چنین علمی ندارد، همان طورکه جاهل در شبهات بدویه اجرای برائت می کند، هم وجوب این را از بین می برد، و هم در موقع شرط، وجوب آن مشروط را، چون اینجا هم علم اجمالی«وجوده کالعدم» است، لذا اینجا مثل همان شبهات بدویه است و دوتا«اصاله البرائه» جریان پیدا می کند و هیچ گونه معارضه ای هم بین این دو«اصاله البرائه» تحقق ندارد. آیا بیننا و بین عقولنا می توانیم چنین حرفی بزنیم؟! بگوییم: کسی که علم اجمالی این سبکی دارد، «وجود هذه العلم کالعدم»، با این که می داند خداوند اینجا تکلیفی یا الان یا یک ساعت دیگر دارد، مع ذلک بگوییم: حالا را که حساب می کنی که تکلیفی در کار نیست، بعد هم شاید مثلا