سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 133

به غروب هردو مسأله برایتان روشن بود. هم می دانستید که مولا یک تکلیف مشروط به غروب شمس دارد، و هم می دانستید بعد از آن که غروب شمس تحقق پیدا بکند، برای شما تحصیل سلّم امکان ناپذیر است. اما الان برایتان روشن و ممکن است.

حکم عقل به لزوم اتیان مقدمه واجب مشروط

سؤال: عقل در اینجا چه حکم می کند؟ بیننا و بین عقولنا اگر قرار بگیریم، عقل در اینجا حکم می کند به این که باید دو ساعت به غروب مانده، بروید سلم را تحصیل کنید.

و اگر بخواهیم نکتۀ این مطلب را خیلی روشن کنیم، در بحث مقدمۀ واجب عرض کردیم که نکته اش این است که ما از طرف عقل مأمور هستیم به این که غرض مولا را تحصیل کنیم، ولو این که مولا در بعضی از موارد روی عدم اطلاع، امر هم نداشته باشد. مثال روشن این است: مولا در منزل نیست، بچه اش افتاده در حوض، شما می دانید که اگر مولا بود و اطلاع پیدا می کرد، امر مؤکدی صادر می کرد. اما حالا نیست، اطلاع ندارد، آیا عبدی می تواند بگوید: چون ما امری از ناحیۀ مولا نداریم، روی چه جهتی برویم بچۀ مولا را از هلاکت نجات بدهیم؟ اینجا حکم عقل است. عقل می گوید: غرض مولا یتعلق بحفظ ولده، یک غرض بسیار مهمی است که برای عبد صحیح نیست که این غرض مولا را نادیده بگیرد. حالا خودش نیست تا امر کند، اطلاع ندارد تا امر کند، این مسألۀ دیگر است.

همین عقلی که در این مورد با وجود اینکه امر اصلا تحقق ندارد، حکم می کند به این که«یلزم علی العبد» از باب همان قواعد و قوانین مولویت و عبودیت، این که بچۀ مولا را از مرگ نجات بدهد، در مثال ما دیگر به طریق اولی حکم می کند، می گوید: تو که می دانستی مولا تکلیفی اول غروب دارد، می دانستی که اول غروب تحصیل سلّم امکان پذیر نیست. دو ساعت به غروب برایت امکان داشت تحصیل سلّم«بسهوله و غیر عسر»، آیا اینجا عذری و مجوزی از ناحیۀ عقل برای مخالفت می تواند کسی بتراشد؟ بگوید:

قبل الغروب که ذی المقدمه واجب نیست«حتی تجب مقدمته»، بعد الغروب هم که تکلیف به غیر مقدور است، و تکلیف به غیر مقدور«لا یجب اطاعته»؟ پس تکلیف مولا به طورکلی کنار برود؟ نمی شود این حرفها را زد.

اینجا هم در ما نحن فیه مسأله چنین است. شما وقتی علم اجمالی دارید به این که مولا یا یک تکلیف فعلی دارد، و یا یک تکلیف مشروط به شرطی که بعدا تحقق پیدا