سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 134

می کند، آیا عقلا ما می توانیم این علم اجمالی را نادیده بگیریم؟ و همین حرف را بزنیم که چون آن معلوم ما یک تکلیف فعلی علی کل حال نیست، بلکه یک طرفش فعلیّت دارد، و یک طرفش مشروط به شرطی است که هنوز حاصل نشده، در نتیجه علم اجمالی«وجوده کالعدم»؟ و هیچ فرقی بین این عالم به علم اجمالی، و کسی که علم اجمالی را ندارد، بگوییم: فرقی نمی کند، همان طورکه او می تواند به«اصاله البرائه فی کلا الطرفین» متشبث شود، این هم با این که علم اجمالی به این خوبی دارد مع ذلک بیاید«اصاله البرائه» را در رابطۀ با هردو حکم مطلق و مشروط جاری کند. انصافا و از نظر عقل مسأله این طور نیست.

لذا فرض تدریجیّت را ما در دو صورت به این نحوی که عرض کردیم، یکی مسألۀ معلّق و منجّز، و یکی هم مسألۀ مطلق و مشروط در هردو قابل پیاده شدن است، و علم اجمالی در هردو مؤثر است.

تنبیه دوم این است که اگر کسی اضطرار پیدا کرد، فرض کنید در شبهات تحریمیه مثالش روشنتر است و الاّ در شبهات وجوبیه هم تصور می شود. در شبهات تحریمیه اگر کسی اضطرار پیدا کرد، به این که یکی از اطراف علم اجمالی را مرتکب شود. مثل این که اضطرار پیدا کرد«الی شرب احد الانائین»، اینجا یک وقت اضطرار پیدا می کند به یک طرف معیّن بالخصوص، مثل این که اضطرار پیدا می کند به آن اناء واقع در طرف یمین روی یک جهت. یک وقت اضطرار به احد الاطراف پیدا می کند، اضطرار دارد یکی از این دو مایع را بخورد، هیچ خصوصیتی هم برای یمین و یسار وجود ندارد. اوّلی اضطرار به طرف معین از آن تعبیر می شود. دومی اضطرار به واحد غیر معین.

این اضطرار یک وقت قبل از آن است که اصلا مولا تکلیف صادر کرده باشد که تکلیف مولا و صدور تکلیف مولا بعد الاضطرار است. اما یک وقت تکلیف صادر شده، لکن این علم به تکلیف پیدا نکرده. یک وقت قبل تعلق التکلیف اضطرار پیدا می کند، یک وقت بعد تعلق التکلیف، و قبل العلم بالتکلیف. یک وقت بعد تعلق التکلیف و بعد العلم بالتکلیف.

با این که مولا«اجتنب عن الخمر» گفته، او هم می داند«اجتنب عن الخمر» را مع ذلک برای حفظ نفسش اضطرار پیدا می کند به شرب احد الانائین. آیا در این موارد، اضطرار جلوی تأثیر علم اجمالی را می گیرد یا نمی گیرد؟ یا بین این موارد از نظر عقل تفصیل وجود دارد؟ «ان شاء الله» برای بحث بعد.