سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 138

مبانی مختلف در شرط بودن تکلیف با وجود اضطرار

در اینجا دوتا مبنا وجود دارد: یک مبنا این است که عدم اضطرار، از قیود و شرایط تکلیف است، از حدود تکلیف است، همان مسألۀ معروف که مشهور هم این معنا را قائلند که می گویند: هر تکلیفی یک شرائط عامه دارد، یعنی تکلیف نسبت به این شرائط عامه بصورت واجب مشروط است، که در حقیقت نسبت به این شرائط تمام تکالیف عالم عنوان واجب مشروط پیدا می کند. منتها نه این که در اصل الحکم تقیید و اشتراکی باشد، در فعلیت حکم تقیید و اشتراک است. مثلا شما می گویید: قدرت شرط تکلیف است. این قدرتی را که شما شرط تکلیف می دانید، این علمی را که شرط تکلیف می دانید، شرط برای کدام مرتبه و مرحله ای از تکلیف است؟ در انشاء التکلیف که چنین شرطی نکرده اند؟ نگفته اند: که«اقیموا الصلوه ان کنت قادرا» نگفته«اقیموا الصلوه ان کنت عالما» در انشاء و اصل تقنین این شرایط مطرح نیست. در انشاء، تکلیف بنحو واجب مطلق است، اما وقتی به مرحلۀ فعلیت می رسد، وقتی به مرحلۀ بعث و زجر می رسد، وقتی به مرحله ای می رسد که این تکلیف می خواهد گریبان مکلّف را بگیرد، اینجا است که قدرت لازم است، اینجا است که علم لازم است، اینجا است که عدم اضطرار لازم است. این شرایط را مشهور در رابطۀ با تکالیف بنحو واجب مشروط قرار داده اند، منتها در مرحلۀ فعلیت تکلیف، وقتی که شما می گویید: هر تکلیفی مشروط به شرایط عامه است، که از اینها تعبیر به شرایط عامه می شود، این همان مرحلۀ فعلیت تکالیف است، نه اصل تقنین و اصل الحکم باشد. یک مبنا همین مبنای مشهور است که می گویند: یکی از شرایط فعلیت هر تکلیفی، این است که مکلف اضطرار بفعل در تحریمیات، و اضطرار به ترک در واجبات نداشته باشد. اضطرار که در کار آمد، مسألۀ فعلیت تکلیف منتفی می شود.

اما مبنای دیگری در کار است، که این مبنا را سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(مد ظله العالی) اختیار فرمودند، روی این مبنا هم خیلی پافشاری دارند، و تحقیقش را ما در بعضی از همین مسائل آیندۀ نزدیک«ان شاء اللّه» عرض می کنیم، لکن اصل مبنا را اینجا باید مطرح بکنیم. مبنای ایشان این است که این شرایطی را که بعنوان شرایط عامۀ تکلیف اینها قرار می دهند، نه؛ اینها شرایط تکلیف نیستند، حتی شرایط فعلیت تکلیف هم نیستند.

بلکه نبودن هریک از این شرایط بصورت یک عذر عقلی است، که مانع می شود از این