سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 140

پیدا کرده. حالا اضطرار پیدا کرد الی اناء الیمین، بعد تکلیف مولا آمد، یا علم به تکلیف مولا پیدا کرد، چون هردو صورت یک حکم را دارد. «اصل التکلیف او العلم بالتکلیف».

حالا این تکلیفی که آمده، شما علم اجمالی به چه چیزی دارید که می خواهد این علم اجمالی شما تأثیر در وجوب احتیاط بکند؟ در کتاب القطع، حتی در باب علم تفصیلی، می گفتیم: علم تفصیلی در صورتی نقش دارد که علم تفصیلی شما به تکلیف فعلی متعلق باشد. اما اگر علم تفصیلی به یک تکلیف انشائی پیدا کردید، این علم تفصیلی اثر ندارد.

پس همان طورکه در باب علم تفصیلی این طور است، در باب علم اجمالی هم همین طور است. اگر علم اجمالی به یک تکلیف فعلی تعلق گرفت، اینجا علم اجمالی شما منجّز است، علم اجمالی شما تأثیر در وجوب احتیاط و لزوم مراعات می کند.

مراد مشهور از عدم الاضطرار، شرط و قید الفعلیه

می خواهیم ببینیم با اضطرار قبلی، آیا شما الان علم اجمالی به یک تکلیف فعلی دارید؟ یا این که نه شما احتمال می دهید که خمر در همان اناء یمینی باشد، خمر در اناء مضطرالیه باشد. و اگر در انای مضطرالیه شد، بواسطه اضطرار فعلیت پیدا نکرده است.

چون مشهور می گویند: «عدم الاضطرار شرط الفعلیه، عدم الاضطرار قید الفعلیه». شما که نمی دانید این قید الان تحقق دارد یا ندارد؟ شما احتمال می دهید این خمر در اناء یمین باشد، و اگر در اناء یمین باشد، تکلیف در رابطۀ با او فعلیت پیدا نکرده، برای این که عدم الاضطرار یکی از قیود تکلیف است، عدم الاضطرار یکی از شرایط تکلیف است. با وجود این احتمال، آیا شما علم اجمالی متعلق به تکلیف فعلی نسبت به کلا الطرفین دارید؟ یا این که شما اینجا متحیر ایستاده اید؟ می گویید: اگر این تکلیف روی اناء یمین رفته باشد، لیس بفعلیه. اگر روی اناء واقع در طرف یسار رفته باشد، هو فعلی. پس احتمال یک تکلیف فعلی برای شما هست، نه علم به یک تکلیف فعلی ولو بنحو اجمال.

پس معلوم شد که روی مبنای مشهور چون ما علم به تحقق شرط نداریم و احتمال می دهیم که خمر همان اناء مضطرالیه باشد. و اگر او باشد«التکلیف لیس بفعلی» روی این جهت علم اجمالی به تکلیف فعلی در کار نیست. چطور این علم اجمالی می تواند نقش داشته باشد؟ روی مبنای سیدنا الاستاذ هم همین جور است، منتها عرض کردیم یک قیدی اضافه می شود. برمبنای ایشان در اصل مسألۀ علم اجمالی، کدام علم اجمالی مؤثر است؟ کدام علم اجمالی منجّز است؟ علم اجمالی به تکلیف فعلی؟ ولو قابلیت احتجاج