سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 145

طرف معین تعلق گرفته است، و ما احتمال می دهیم که آن طرف معین متعلق تکلیف باشد، و احتمال هم می دهیم که متعلق تکلیف نباشد، اضطرار بشرب اناء یمین متعلق شده، اما اناء یمین معلوم نیست که محتوی خمر باشد؟ معلوم نیست که تکلیف در این رابطه وجود داشته باشد. پس در حقیقت شما شک در این معنا دارید، که آیا این تکلیف متوجّه به اضطرار و به متعلقش شده، یا متعلق نشده؟ همان طورکه در شک در قدرت احتیاط لازم است، اینجا هم باید روی قاعده احتیاط لازم باشد.

فرق تحقق اضطرار با شک در قدرت

فرق این دو را دیروز ذکر کردیم، لکن بحث در فارقیت آن فرق بود. ظاهر این است که آن فرق فارق است چرا؟ برای این که در مسألۀ شک در قدرت مخصوصا روی مبنای استاد، نمی دانیم در مقابل مخالفت تکلیف، آیا عذری وجود دارد یا ندارد؟ شک در اصل تحقق عذر داریم، شک در عنوانی که موجب عذر می شود، داریم. اما اینجا ما شک نداریم در این که اضطرار آمده، یا نیامده؟ اینجا مسألۀ شک در اضطرار را مطرح می کردیم، کسی در یک جایی شک بکند، که آیا اضطرار تحقق دارد یا ندارد؟ این شک در اضطرار، مشابه شک در قدرت است. اما در ما نحن فیه ما شک در اضطرار نداریم. ما یقینا می دانیم که اضطرار تحقق دارد. اصل تحقق الاضطرار برای ما مسلم است، منتها اگر اضطرار بغیر متعلق تکلیف تعلق گرفته باشد، این اضطرار نقشی ندارد. اگر انسان مضطر به شرب الماء شد، اگر مایع موجود در اناء یمین که مضطرالیه ماء باشد، این اضطرار اثر جدیدی نکرده است. اما اگر مایع موجود در اناء یمین خمر شد، اضطرار هم مسلم است، باز هم ما بگوییم: اینجا عذری در کار نیست؟ باز هم این اضطرار محقق را مثل قدرت مشکوکه به حساب بیاوریم؟ اینجا اضطرار محقق است، منتها علی احد احتمالین بلا نقش است، و روی احتمال دیگر عذری است در مخالفت تکلیف مولا. اما در مسألۀ شک در قدرت، ما اصلا نمی دانیم عذری هست یا نیست؟ آیا عجزی تحقق دارد یا ندارد؟ عدم توانائی بر انجام تکلیف مولا که معذّر است برای انسان، تحقق دارد یا ندارد؟ لذا آن که مشابه با مسألۀ شک در قدرت است، شک در اضطرار است، و در ما نحن فیه شک در اضطرار مطرح نیست، اضطرار مسلم است، لکن در مضطرالیه یک تردید وجود دارد، که آیا مضطرالیه، متعلق تکلیف است یا مضطرالیه لیس بمتعلق للتکلیف؟

(سؤال... و پاسخ استاد): هر اضطراری معذّر است. کلمۀ معذّر را معنا کنیم، معذّر