سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 146

یعنی در آنجایی که تکلیف هست. هر اضطراری معذّر تکلیف است. آنجا تکلیفی نیست تا این که اضطرار نقش داشته باشد. اضطرار را شما وقتی که در رابطۀ با تکلیف مطرح کنید، معذّر است، و اضطرار هم اینجا مسلم است. اما در مسألۀ شک در قدرت، یک تکلیفی هست. در مقابل نمی دانید که اصلا معذّری وجود دارد، یا ندارد؟ اگر شما عاجز باشید، معذورید. و بر فرض این که شما شک در عجز دارید، شک در تحقق معذر دارید.

اما اینجا اضطرار مسلم است.

(سؤال... و پاسخ استاد): عذر مشکوک است، یعنی عذری در مقابل تکلیف، آن فرض دیگرش اصلا تکلیفی نیست تا عذر باشد یا نباشد. اگر مضطرالیه متعلق تکلیف نباشد، عذر در مقابل چه؟ آنجا اثری برای این اضطرار نیست. ما کاری نداریم که هر کجا اضطرار وجود داشته باشد مؤثر باشد؟ مسأله این است که این اضطراری که به اناء الیمین متعلق شده، اگر اناء یمین ماء باشد، اضطرارش بلا اثر. اما اگر خمر شد، این اضطرار در مقابل آن عذر مسلم است، بخلاف مسألۀ شک در قدرت. در مسألۀ شک در قدرت تکلیف مسلم است، شک در اصل وجود ما یتحقق به العذر است. اینجا عقل می گوید: در مقابل تکلیف باید عذر حسابی داشته باشید، عذر محرز داشته باشید، همین که بگوید:

من شک دارم که عاجزم یا قادرم، این مجوز مخالفت تکلیف مولا نمی شود. اما اگر اینجا مضطرالیه خمر شد، باز هم می گوییم: این اضطرار اثری ندارد؟ پس نتیجه این طور شد که این مقایسه بلا وجه است، اگر ما در شک در قدرت مسألۀ احتیاط را پیاده کردیم، لازمه اش این نیست که در اینجا هم مسألۀ احتیاط را پیاده کنیم. لذا روی هردو مبنا در اضطرار به واحد معین که قبل التعلق تکلیف یا بعد التعلق تکلیف و قبل العلم باشد، به همین فرضی که ملاحظه فرمودید، «لا یجب الاحتیاط و الاجتناب عن الاخر».

حکم اضطرار بواحد معین بعد تعلق التکلیف

اما در همین فرض اگر اضطرار بواحد معین، بعد تعلق التکلیف، و بعد العلم به تکلیف باشد، یعنی در حقیقت اضطرار بعد از علم اجمالی پیدا بشود. مثلا شما هستید و این دو ظرف، علم اجمالی پیدا کردید بانّ احدهما خمر، هیچ اضطراری هم در کار نیست. لکن یک ساعت بعد، اضطرار پیدا کردید به این که اناء یمین را شما شرب بکنید. در اینجا مسأله چطور است؟ ظاهر این است که احتیاط واجب است. ما که تعبیر به وجوب احتیاط می کنیم، یعنی اجتناب از طرف دیگر لزوم دارد، و الاّ آن مضطرالیه که تردیدی در