سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 149

بواحد معین فرض این است. اما در اضطرار بواحد غیر معین، که همان تخییر است، معنایش این است که انسان رفع اضطرار را باحد الانائین می تواند بکند. اگر اینجا شما علم تفصیلی پیدا می کنید، فرضا به این که اناء یمین خمر است، باز هم می توانید رفع اضطرار را به اناء یمین بکنید؟ یا حتما باید رفع اضطرار، به اناء یسار تحقق پیدا بکند؟

ارتکاب حرام واقعی در صورت اضطرار

پس عمده در این مسأله این است، که بین اضطرار عارض، و بین تکلیف، هیچ گونه مزاحمتی تحقق ندارد، یعنی«یمکن ان یکون تکلیف المولا فعلیّا صالحا للاحتجاج» و درعین حال اضطراری به ارتکاب یک طرف هم شما داشته باشید. بله در اینجا یک مسأله مطرح است، و آن این است که شما که علم غیب ندارید؟ اضطرار به ارتکاب یکی هم دارید. حالا تصادفا دست کردید اناء طرف یمین را برای ارتکاب، و برای شرب، و تصادفا بحسب واقع خمر بود، می گوییم: مانعی ندارد. اینجا در حقیقت اضطرار نقشی نداشته، جهل شما در این معنا نقش داشته. برای این که اگر شما عالم می شدید بانّ اناء الیمین خمر اصلا عقل به شما اجازه نمی داد که دست بطرف اناء یمین دراز بکنید، عقل می گفت: اناء یمین لزوم اجتناب ندارد، بعلت این که تکلیف مولا به آن متعلق است، اناء یسار هم بعنوان اضطرار بواحد غیر معین، رافع اضطرار است. پس اگر شما آن انائی را که ارتکاب کردید مصادف با خمر واقعی، و متعلق تکلیف واقعی بود، می گوییم: مانعی ندارد، لکن علت عدم مانعیت مسألۀ اضطرار نیست، مسألۀ اضطرار هیچ گونه عذری در مقابل تکلیف مولا نخواهد بود، بلکه آنجا مسألۀ جهل و عدم تشخیص شما مطرح است.

بطوری که اگر مسألۀ جهل مرتفع می شد و کنار می رفت، و شما می دانستید که آن خمر است، ابدا به شما اجازه ارتکاب او داده نمی شد.

در نتیجه در اضطرار بواحد غیر معین، قاعده اقتضای احتیاط می کند. برای این که در مقابل تکلیف مولا شما چه دارید؟ چه چیزی بعنوان قید تکلیف مولا مطرح باشد؟ چیست که بعنوان عذری برای مخالفت تکلیف مولا مطرح باشد؟ اضطرار باحد الاطراف، مزاحمتی با تکلیف ندارد، منافاتی ندارد. اما بخلاف اضطرار بواحد معین، که روی فرض مصادفه، اضطرار بجنگ تکلیف واقعی می رفت. ولی بشهادت این که اگر علم تفصیلی هم پیدا می کردید در آن فرض به این که اناء یمین خمر است، باز هم مرتکب می شدید. اما در ما نحن فیه اگر علم تفصیلی برای شما پیدا می شد، حق ارتکاب