سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 154

فعلیّت تکلیف، شرط تأثیر علم اجمالی

اگر در مورد علم تفصیلی مسأله این طور شد، آن وقت این اشتراط در مورد علم اجمالی هم روشن می شود. برای خاطر این که شرط تأثیر علم اجمالی این است که تکلیف به هر طرفی که متعلق شود، و در هر جانبی که تحقق داشته باشد، بتواند فعلیّت داشته باشد، بتواند گریبان مکلّف را بگیرد، بتواند تکلیف صحیح باشد. درحالی که بعد از آن که شما علم اجمالی پیدا کردید به این که یا مایع نزد شما خمر است، یا آن مایعی که در اقصی نقاط عالم وجود دارد، خمر است، اینجا شما علم اجمالی به یک تکلیف صحیح قابل پیاده شدن در هردو طرف ندارید. برای این که اگر متعلق تکلیف، مایع در نزد شما باشد، این تکلیف غیر مستهجن است. اما اگر متعلق تکلیف مایع موجود در اقصی نقاط باشد، این تکلیف مستهجن و غیر صحیح است.

پس در حقیقت شما در رابطۀ با یک تکلیف فعلی غیر مستهجن، علم اجمالی ندارید، بلکه فقط شکی برایتان هست، و آن این است که این مایع موجود در نزد من که محل ابتلاء من است، و مقدور عادی من است، آیا این مایع«خمر ام لا؟»، شما شک دارید مثل شبهات بدویه، مثل شبهات موضوعیّۀ بدویّه، همان طورکه آنجا شک در تکلیف است و مسألۀ علم اجمالی مطرح نیست، اینجا هم مسألۀ علم اجمالی نمی تواند تأثیر داشته باشد.

این مطلبی است که هم در رسایل و هم در کفایه و کتب مشابه ملاحظه فرمودید. لکن در بحث پریروز در طرح هردو مبنا، عرض کردیم که سیدنا الاستاذ الاعظم الامام(مد ظله العالی) در مقابل مشهور مبنایی دارند، مبنای ایشان در اینجا باید توضیح داده بشود، و بعد از توضیح آن مبنا، در مسألۀ ابتلاء، نتیجه می گیریم، که آیا شرط تأثیر علم اجمالی این هست که هردو طرف مورد ابتلاء مکلّف باشد یا این که نه؟ اگر بعضی از اطراف هم از محل ابتلاء خارج بود، مع ذلک علم اجمالی منجّز است، علم اجمالی اثر دارد. و جواب این استهجانی را که تقریر کردیم، آن وقت روشن می شود. پس باید این مبنا اینجا توضیح داده بشود.

قول مشهور در انحلال خطاب واحد به خطابات متعدده

برای توضیح این مبنا این حرف را ما باید بررسی کنیم، و آن این است که ظاهر مشهور که مبنای دیگر را اتخاذ کرده اند، این است که خطابات شرعیّه - اساس این مطلب