سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 155

است - مثل«اقیموا الصلوه و آتوا الزکاه و اجتنب عن الخمر» و امثال ذلک، آن طورکه ظاهر الفاظی که دلالت بر این خطابات می کند، و اقتضا دارد این است که«اقیموا الصلوه» یک خطاب است، لکن مخاطب به لحاظ این که به صورت جمع ذکر شده است، و به صورت - بعضی جاها - «یا ایها الذین آمنوا» قبلش ذکر شده است، عمومیّت پیدا می کند، خطاب واحد است، اما مخاطب متعدد است، مخاطب تکثّر دارد به اندازۀ تکثّر مکلّفین در عالم و به اندازۀ تعدّد مکلّفین در جمیع عالم. آیا در این موردی که خطاب واحد است و مخاطب متعدّد است، واقعیّت مسأله چطور است؟ واقعیّت مسأله، آیا به این صورت است که این خطاب انحلال به خطابات متعدده پیدا می کند؟ یعنی همان طورکه مخاطب تعدد دارد و به حسب تکثّر مکلّفین متکثّر است، آیا خطاب هم انحلالا تکثّر پیدا می کند؟ یعنی«اقیموا الصلوه» جای میلیاردها«اقم الصلاه» نشسته است. صورتش را که نگاه می کنید یک خطاب است، لکن در باطن به حسب تعداد مکلّفین، خطابها متعدد است، یعنی به زید گفته شده است: «اقم الصلاه»، به عمرو گفته شده است: «اقم الصلاه»، به بکر گفته شده است: «اقم الصلاه»، به صورت خطاب، منتها به جای این که به هرکدام از اینها مستقیما یک«اقم الصلاه» ی توجه پیدا کند، یک«اقیموا» گفته شده است که باطن«اقیموا» همین میلیاردها«اقم الصلاه» است. آیا مسأله این طور است؟ یا این که نه، درست است که مخاطب متعدد است، درست است که مخاطب تکثّر بیش از اندازه دارد، اما اگر مخاطب متعدد شد، لازمه اش این نیست که خطاب متکثّر باشد! خطاب واحد، اما مخاطب، متکثّر.

آثار انحلال خطاب واحد به خطابات متعدده

شما بفرمایید: چه ثمره ای بر این بار می شود؟ اگر ما در باب«اقیموا الصلوه» قائل شدیم به این که خطاب انحلال به خطابات متعدده پیدا می کند، و یا این که قائل شویم به این که یک خطاب واحد که متوجه مخاطبین متعدد است، انحلال پیدا نمی کند، بر این چه ثمره ای ترتب پیدا می کند؟

ثمره اش این است که اگر ما انحلال را قائل بودیم و تکثّر خطاب را قائل بودیم، باید دربارۀ هر مکلّفی شرائط شخصی آن مکلّف را در رابطۀ با خطاب خودش در نظر بگیریم. در این صورت چه مسأله ای به وجود می آید؟ می گوییم: اگر بنا شد که در رابطۀ با هر مکلّفی شرائط شخصی آن مکلّف در نظر گرفته شود، لازمه اش این است که از اول