سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 169

استهجان تکلیف مولا در مکلّف با توجه به قدرت عادیه

عرض کردیم که در مسألۀ قدرت که مسألۀ ابتلاء هم دنبالۀ آن است، دوجور قدرت موجود است: یک قدرت، قدرت عقلیّه است، و یک قدرت، قدرت عادیّه. در مسألۀ قدرت عقلیّه، عرض کردیم که ملاک، قدرت نوع مخاطبین و مکلّفین است، یعنی مولا اگر ده تا عبد داشته باشد، ولو این که یکی دوتا از اینها قدرت بر انجام مأموربه انجام نداشته باشند، می تواند به نحو العموم برای اینها دستور صادر کند، خطابش می تواند به نحو العموم باشد. در خطاب به نحو العموم، لازم نیست که تمامی مخاطبین اتصاف به قدرت عقلیّه داشته باشند. همین که نوعشان، اکثرشان این حالت در آنها وجود داشت، مانعی از توجه خطاب ملاحظه نمی شود. در قدرت عادیّه که مسألۀ ابتلاء و عدم ابتلاء هم در رابطۀ با همین قدرت است، برای این که ریشۀ محل ابتلاء این بود، چیزی را که مکلّف قدرت عادی بر انجام آن ندارد، تکلیف مولا در این رابطه استهجان دارد. قدرت عادی دربارۀ او چون نیست، عقلا و عرف این تکلیف را مستهجن می شمارند. این حرف را وقتی که در رابطۀ با خطاب عام می خواهیم مطرح کنیم، آنجا باید به این صورت پیاده بشود، همانطوری که در صحت خطاب به نحو العموم قدرت عقلیّۀ نوع مکلّفین شرط است. در عدم استهجان خطاب به نحو العموم هم شرط است که نوع مکلّفین قدرت عادیّه داشته باشند. و به عبارت دیگر این منهی عنه محل ابتلائشان باشند، عادتا بتوانند آنرا انجام بدهند، بتوانند آنرا ترک کنند. قدرت عادی عبارت اخری از مبتلا به بودن و غیر مبتلا به بودن است. در خطاب به نحو العموم، اگر نوع مخاطبین، نوع مکلّفین، یک شیئی محل ابتلائشان بود، یعنی قدرت عادی بر انجام آن داشتند، این خطاب صحیح است.

لازمۀ صحّت این خطاب چه چیز است؟

لازمۀ صحت این خطاب این است که، (عمدۀ نکته اینجاست) اگر در یک موردی اشخاصی از مکلّفین ابتلاء به این منهی عنه و متعلق نهی نداشتند، لکن نوع مکلّفین مبتلا بودند، نوع مکلّفین قدرت عادیّه برایشان تحقق داشت. اینجا تکلیف چیست؟ تکلیف این است که همه مکلّف هستند، همه تکلیف دارند. حتی آن کسی که این منهی عنه خارج از محل ابتلاء اوست. برای این که فرض این بود که انحلال در کار نیست. اینطور نیست که خطاب واحد منحل به خطابات بشود، اینطور نیست که زید یک خطاب داشته باشد، و عمرو یک خطاب دوم، و بکر یک خطاب سوم، و هرکسی در مورد خطاب