سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 178

بین اقل و اکثر است، یعنی قدر متیقّن دارد و مقدار مشکوک دارد. یک مقدار را یقینا می دانیم خارج از محل ابتلاء است، یک مقدار را شک داریم که آیا خارج از محل ابتلاء است یا نه؟ و در نتیجه شک داریم که آیا در رابطۀ با تکلیف مولا استهجان دارد یا ندارد؟ یعنی اگر مولا ما را نهی کند از شرب خمری که مثلا در پانصد فرسخی واقع شده است «هل یکون مستهجنا بنظر العقلاء؟ ام لا یکون مستهجنا بنظر العقلاء»؟ اگر خارج از محل ابتلاء باشد، استهجان دارد و اگر خارج نباشد استهجان ندارد. و چون ما تردید داریم که آیا خارج از محل ابتلاء هست یا نه؟ در نتیجه شک می کنیم که آیا تکلیف در رابطۀ با آن به وجوب اجتناب، استهجان دارد یا این که«لیس بمستهجن»؟

مسأله ای که مورد بحث واقع شده است این مسأله است. در اینجا چه باید کرد و چه باید گفت؟ البته ثمره اش در مورد علم اجمالی ظاهر می شود. اگر تکلیف دربارۀ آن فعلیّت داشته باشد علم اجمالی اثر تنجیزی خودش را دارد. اما اگر تکلیف در رابطۀ با او فعلیّت نداشته باشد، بلکه استهجان داشته باشد، اینجا طرف علم اجمالی هم که واقع شد علم اجمالی دیگر بلااثر است. نه تنها دربارۀ او بلااثر است، دربارۀ این طرف محل ابتلاء هم بلااثر خواهد بود. در موارد شک در ابتلاء، شک در استهجان و عدم استهجان، به چه دلیلی می توانیم مراجعه کنیم؟ آیا دلیل، تکلیف را در اینجا ثابت می کند یا تکلیف را در اینجا نفی می کند؟

استدلال شیخ(ره) به اطلاق ادلۀ محرمات در موارد شک در ابتلاء

اینجا در کلام مرحوم شیخ انصاری(اعلی الله مقامه) در کتاب رسائل یک استدلال مختصری شده است، که آن استدلال را مرحوم محقق نائینی(اعلی الله مقامه الشریف) توضیح داده اند. مرحوم شیخ این طور فرموده: ما در موارد شک در ابتلاء، استدلال می کنیم به اطلاق ادلۀ محرمات، یعنی«اجتنب عن الخمری» که داریم این دلیل شرعی که دلالت بر حرمت شرب خمر می کند، اگر خمری در پانصد فرسخی واقع است، شک داریم که تکلیف دربارۀ او استهجان دارد، یا ندارد؟ ایشان فرموده: به اطلاق دلیل حرمت شرب خمر، تمسک می کنیم، لکن دیگر توضیح ندادند، شرح نکردند که چطور ما می توانیم به این اطلاق تمسک کنیم. توضیحش را مرحوم محقق نائینی(اعلی الله مقامه) دادند که کلام ایشان مفصل است، لکن خلاصۀ کلام ایشان را ما عرض می کنیم. بعد ببینیم که آیا این استدلال با این تقریبی که ایشان بیان کردند، درست است یا نادرست؟