سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 18

حساب می کنیم، می بینیم بعضی از اوقات که انسان شک در یک تکلیفی دارد، ولو اینکه خودش نمی داند، اما به حسب واقع این تکلیف در جای خودش ثابت است. فرض کنید شما شک در حرمت شرب توتون دارید، اگر به حسب واقع شرب توتون حرام باشد، اینجا بین آن حرمت واقعیه و ترخیص در مخالفت که از حدیث رفع شما استفاده کردید، چه طوری جمع کردید؟ چه طوری جمع شد بین اینکه شرب توتون به حسب واقع حرام باشد، و به حسب حکم ظاهری محکوم به حلّیت؟

جواز مخالفت در صورت وجود حجّت معتبرۀ شرعیۀ علی التکلیف

آنجا هم ما در بحث جمع بین حکم ظاهری و واقعی به همین معنا اشاره کردیم که مولا ممکن است روی یک مصالح بالاتر، و روی اینکه دلش نمی خواهد دین اسلام یک دین ثقیل سنگین غیر دارای جاذبه باشد، نمی خواهد یک چنین معنایی در رابطۀ با دین مطرح شود. این دینی است که الی آخر زمان باید دوام پیدا کند، باید روی مبنای سهولت و سماحت پایه گذاری شود، روی یک مصلحت خیلی قوی تر و مهم تر، از آن حرمت مجهوله شرب توتون با اینکه در واقع در جای خودش محفوظ است، رفع ید می کند، و به مقتضای«رفع ما لا یعلمون» اجازه در مخالفت و ارتکاب در شبهات بدویه می دهد.

همان ملاکی را که شما در رابطۀ با شبهات بدویه فکر کردید و چاره ای هم ندارید که در آنجا مسأله را به همین صورتها حل کنید، نظیرش را چرا نشود در ما نحن فیه پیاده کنیم؟ مولا از یک طرف خبر واحد را یک حجّت معتبرۀ شرعیۀ علی التکلیف قرار می دهد، لکن از طرفی هم ملاحظه می کند که این خبر واحد معتبر، اگر بخواهد در صورت علم اجمالی هم نقش داشته باشد، شاید یک محذوراتی، یا یک جهات دیگری به وجود بیاید. لذا چه مانع دارد که در خصوص صورت علم اجمالی، اجازۀ در مخالفت و ترخیص در مخالفت را صادر کند.

لذا به نظر می رسد که در اینجا ترخیص از ناحیۀ مولا هیچ گونه مانعی ندارد، به خلاف آن دو قسمی که دیروز ذکر کردیم. لکن درباره این ترخیص بعضی از مناقشات هست که باید ملاحظه کنیم، و علاوه ببینیم که این ترخیص در ملاحظۀ با آن حجّیت خبر واحد چه نقش دارد؟ یعنی از نظر مقام اثبات آیا حالت تقییدی در او به وجود می آورد؟ آیا حجّیت خبر واحد را تقیید می کند؟ یا اینکه عنوانش هم عنوان تقیید نخواهد بود. بالاخره این دو مربوط به مولا است. یکی حجّت قرار دادن خبر واحد، و یکی ترخیص در مخالفت. اگر