سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 182

تحقّق صغری و کبری ندارد، این یک مسألۀ بدیهی و روشن است، و به مجرّدی که انسان عام را شنید، این عقل ضروری مثل یک قرینۀ متّصلۀ به کلام، و مخصّص متّصل به کلام و همراه کلام خواهد بود، کلام از این عقلی ضروری جدایی ندارد. اما به خلاف این که عقلی نظری باشد؛ در عقلی نظری ما می توانیم بگوییم: مخصّص منفصل است، چرا؟ برای این که انسان عام را که می شنود، دلیل عام را که ملاحظه می کند، بلافاصله انتقال به مخصّص پیدا نمی کند، و چون انتقال به مخصّص پیدا نکرد، عام در معنای عامش ظهور پیدا می کند، انعقاد ظهور برای عام می شود، و برای عام ظهوری تحقّق پیدا می کند. بعد از آن که مبادی آن حکم عقل پیدا شد، و صغری و کبری تحقق پیدا کرد، این به منزلۀ یک مخصّص منفصل و یک حجّت اقوی حاکمیّت بر عام پیدا می کند، تا اندازه ای که دلیل مخصّص بتواند پیاده بشود. پس مخصّص عقلی نظری به منزلۀ مخصّص لفظی منفصل است، و مخصّص عقلی ضروری به منزلۀ مخصّص لفظی متّصل است.

اشکال در عقلی ضروری بودن استهجان تکلیف در صورت عدم ابتلاء

ان قلت در ما نحن فیه ادعا می کند، و می گوید: مسألۀ محل ابتلاء بودن، و مستهجن بودن تکلیف در صورت عدم ابتلاء، یکی از احکام عقلیّۀ ضروریّه است، از آنهایی است که فکر لازم ندارد، مبادی و مقدمات لازم ندارد. و چون از این قبیل احکام است این یک مقیّد لفظی متّصل شد. و اگر مقیّد لفظی متصل شد، دیگر در اجمال مفهومی و تردّد بین اقل و اکثر، حق نداریم رجوع به اطلاق کنیم، حق نداریم«لا تشرب الخمر» را در اینجا پیاده کنیم.

ما اطلاقی نداریم، دلیل اطلاق ظهور اطلاقی برای او منعقد نشده است. مثل این می ماند که مولا به صورت یک دلیل لفظی گفته باشد«لا تشرب الخمر»، یا بگوید:

«اجتنب عن الخمر الاّ ما کان خارجا عن محل الابتلاء» اگر یک چنین چیزی به صورت دلیل لفظی و متّصل بیان می کرد، شما حق نداشتید که در مورد شک به اطلاق تمسک کنید، اینجا هم با این که مسأله عقلی است، لکن چون عقلی ضروری است، حکم همین تقیید به متّصل را دارد، و در تقیید به متّصل در هیچ صورتش تمسک به اطلاق جایز نیست. اگر تمسک به اطلاق جایز باشد ظهور اطلاقی ظاهر نشده است تا تمسک به ظهور اطلاقی جایز باشد. این ان قلتی است که مرحوم محقق نائینی(ره) به صورت اشکال بر خودشان ذکر کردند.