سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 183

پاسخ نائینی(ره) به ضروری بودن استهجان تکلیف در صورت عدم ابتلاء

لکن دو جواب ذکر کرده اند، یک جوابشان این است که ما قبول نداریم که این مسألۀ استهجان تکلیف در مورد خروج از ابتلاء، یکی از احکام عقلیّۀ ضروریّه باشد، ما ضروری بودن این معنا را نمی پذیریم. ممکن است که در مقابل شما ادعا کنیم که این یکی از احکام عقلیّۀ نظریّه است، و اگر از احکام عقلیّۀ نظریّه شد، این ارتباط به مخصّص منفصل پیدا می کند، و در مخصّص منفصل در آن مقدار مشکوک ما می توانیم به عموم و اطلاق تمسک کنیم. این را به صورت اولا در جواب از این ان قلت ذکر می فرمایند. بعد می فرمایند: و ثانیا در همان مخصّص لفظی متّصل که شما گفتید: تمسک به عام به هیچ وجه جایز نیست، در لفظی متصل که بلااشکال تمسک به عموم جایز نیست، مسأله دو صورت دارد: یک صورتش جایز نیست، و یک صورت جایز است. اگر از قبیل«لا تکرم الا الفساق من العلماء» باشد، جایز نیست. حالا این خصوصیّتش چیست؟ می فرماید:

خصوصیّتش این است که فاسق یک عنوان واقعی است، و یک معنای واقعی است و مراتب هم ندارد، یعنی شدت و ضعف در او تصور نمی شود. درست است که امرش دایر بین اقل و اکثر است، لکن مسألۀ اقل و اکثر یک معنا دارد، و مسألۀ مراتب که عبارت از شدت و ضعف و قوت و ضعف است، آن یک معنای دیگری دارد. فاسق، فاسق است.

دیگر شدت و ضعف در معنای فاسق تصور نمی کنیم. منتها فاسق را نمی دانیم که آیا اختصاص به مرتکب کبیره دارد؟ یا مرتکب صغیره را هم شامل می شود؟ اینجا اگر مولا گفت: «اکرم العلماء الا الفساق منهم» در این نوع مخصّص لفظی متّصل، ما در مقدار مشکوک حق نداریم به اکرم العلماء تمسک کنیم.

اما گاهی از اوقات مخصّص ما این طور نیست که یک عنوان واقعی بدون مراتب باشد، بلکه یک عنوانی است که شدت و ضعف دارد، ضعف و کمال در او تصور می شود. مثل مسألۀ ابتلاء در ما نحن فیه، خارج بودن از محل ابتلاء، مراحل و مراتب دارد. یکی قویا از محل ابتلاء خارج است، و یکی فی الجمله از محل ابتلاء خارج است، شدت و ضعف در او تصور می شود. اینجاهایی که پای شدت و ضعف مطرح است، حتی اگر دلیل لفظی متّصل هم در کار باشد، مثل این که بگوید: «اجتنب عن الخمر الاّ ما کان خارجا عن الابتلاء» ایشان می فرماید: در آن مرتبۀ ضعیفه اش ما می توانیم به اجتنب عن الخمر تمسک بکنیم، چرا؟ برای این که ما شک داریم که علاوۀ بر این که تخصیص به