سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 21

عدم اتیان به تمام اطراف شبهات وجوبیه را تجویز کند؟ مثلا بگوید: در روز جمعه ولو اینکه اماره قائم شده بر اینکه یا نماز جمعه واجب است و یا نماز ظهر، لکن هردو را می توانید ترک کنید. و در مثل خمر مردد بین انائین بگوید: هردو را می توانی شرب کنی و ارتکاب هردو طرف جایز است؟ آیا می تواند مولا یک چنین ترخیصی دهد؟

اشکال در ترخیص در ارتکاب همه یا ترک همه اطراف

اصل ترخیصش را دیروز ما بحث کردیم، و مطلب روشن شد. اما این جهتش که ترخیص در ارتکاب همه اطراف در شبهات تحریمیه، و یا ترک همه اطراف در شبهات وجوبیه باشد، چون بحث ما اعم از وجوبیه و تحریمیه است، اینجا ربما یقال: به اینکه مولا نمی تواند چنین ترخیصی را بدهد، و حق تجویز چنین معنایی را ندارد، چرا؟ برای اینکه این ترخیص و تجویز، در حقیقت ترخیص و تجویز معصیت است. مولا اگر بگوید: هردو اناء را می توانی شرب کنی، با اینکه شما یقینا می دانی خمری در اینجا وجود دارد، و اطلاق ادلۀ حرمت خمر، خمر معلوم بالاجمال را هم شامل می شود که در حقیقت ما علم اجمالی به قیام حجّت داریم، علم اجمالی به اصاله الاطلاق داریم.

می دانیم اطلاق حرمت شرب خمر، این خمر معلوم بالاجمال را هم شامل می شود.

گفته اند: اگر مولا ارتکاب هردو اناء را تجویز کند، این در حقیقت تجویز و ترخیص معصیت است. و در ترخیص معصیت دو اشکال وجود دارد و دو تالی فاسد دارد: یک اشکالش این است که معصیت قبیحه عقلا، معصیه المولی این قبح عقلی دارد.

همانطوری که اطاعت المولی حسن عقلی دارد، معصیت المولی هم قبح عقلی دارد. و اگر مولا بخواهد در یک موردی معصیت را تجویز کند، برگشتش به این می شود که ما هو قبیح عقلا، از ناحیه مولا که حکیم علی الاطلاق است، تجویز شده، این با مقام حکمت مولا نمی سازد، و با حکیم بودن مولا سازگار نیست، که بیاید درباره یک امری که قبح عقلی مسلم دارد، تجویز و ترخیص صادر کند.

اشکال دوم تجویز المعصیه این است که این مستلزم تناقض است، تناقض در کار خود مولا، و در شأن خود مولا. برای اینکه مولا از یک طرف می گوید: از خمر اجتناب کن، از یک طرف هم می گوید: نه مانعی ندارد ارتکاب کنی خمر را. این تناقض روشن است، که از یک طرف مکلّف را در رابطۀ با شرب خمر تحذیر کند، و از طرف دیگر تجویز کند شرب خمر را. در خود وضع مولا و در خود ارادۀ مولا یک تناقضی تحقق