سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 222

اوست. پس نه تنها این احتمال نباید منشأ اثر واقع بشود، بلکه اگر کسی بر این احتمال اثر مرتب کند، شروع کند به فریاد کردن و گریه کردن و مجلس فاتحه تشکیل دادن، و اعلامیّۀ عزا پخش کردن، از او بپرسند که چه شده است؟ می گوید: در تهران امروز یک تصادفی بوده و یک فردی کشته شده است، و من احتمال می دهم که آن فرد، فرزند من باشد در بین ده میلیون نفر! پیداست که این از نظر عقلا یک کار غیر عقلائی و سفیهانه تلقی می شود.

لذا ایشان می فرماید: در شبهۀ غیر محصوره، نسبت به هر طرفی که توجه پیدا می کنیم، و روی هر فردی که دست می گذاریم، درست است که احتمال تکلیف هست، اما چه احتمالی؟ احتمالی که عقلاء وجودش را کالعدم می دانند و این احتمال را منشأ برای ترتیب اثر نمی دانند. و در حقیقت این طور تعبیر کنیم که در هریک از اطراف شبهۀ غیر محصوره، یک امارۀ عقلائیّه و یک ظن اطمینانی، وجود دارد بر این که آن، حرام نیست و آن عبارت از آن خمر مردد بین یک میلیون ظرف نیست، و خمر در آن وجود ندارد. و ما می توانیم با اتکای بر این امارۀ عقلائیّه بر نبودن هر طرفی، و عدم وجود حرام در هر طرفی، اکتفا کنیم، و مجوّز ارتکاب در رابطۀ با تمامی اطراف علم اجمالی در شبهۀ غیر محصوره برای ما تحقق پیدا بکند.

عدم جمع بین موجبۀ جزئیه و سالبۀ کلیه

بعد می فرمایند: «و لکن فی ما ذکرنا تأمّل» این حرف ما یک اشکالی دارد، و دیگر آن اشکال را حل نکرده اند، و ظاهر این بوده است که به نظر ایشان اشکال لاینحل است و آن این است که شما که می گویید: در هریکی از این اطراف، یک امارۀ عقلائیّه، و یک ظنّ اطمینانی وجود دارد بر این که آن حرام واقعی معلوم بالاجمال نیست، بین این ظنّ اطمینانی، و بین علم اجمالی به وجود خمر بین این یک میلیون طرف، چطور جمع می شود؟ چطور می شود که انسان از یک طرف علم اجمالی داشته باشد، به این که خمر در بین این یک میلیون طرف وجود دارد، و از طرفی هم در رابطۀ با تمام یک میلیون، ظن اطمینانی داشته باشد به این که آن خمر و محرّم واقعی نیست؟ و فرموده: اگر ما بخواهیم این را مثلا به صورت عناوین منطقیه دربیاوریم، باید بگوییم: علم به موجبۀ جزئیّه، با ظن به سلب کلی چطور باهم جمع می شود؟ انسان از یک طرف علم به موجبۀ جزئیّه داشته باشد از یک طرف هم اطمینان به سالبۀ کلیّه داشته باشد، جمع بین این دو چطور تصور