سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 223

می شود؟ علم به ایجاب جزئی، ظن به سالبۀ کلیّه، درحالی که شما در منطق ملاحظه کردید که«نقیض السالبه الکلیه هی الموجبه الجزئیه» موجبۀ جزئیّه نقیض سالبۀ کلیّه است. با این که نقیض است، شما هم علم به ایجاب جزئی داشته باشید که احد النقیضین است، و هم اطمینان و مظنّه به سالبۀ کلیه داشته باشید که طرف دیگر نقیض قرار گرفته است. ایشان می فرماید: این اشکال در اینجا هست، و ما نمی دانیم این اشکال را کأنّ چطور حلش کنیم؟

خلط بین متعلق اطمینان با متعلق علم در کلام محقق یزدی(ره)

لکن به نظر می رسد که حلّ این اشکال تا حدی روشن باشد و آن این است که یک خلطی در بیان ایشان شده است، و یک مغلطه ای اینجا در کار است. آن مغلطه این است:

ما بلااشکال علم به موجبۀ جزئیّه داریم. یقین داریم که در بین این یک میلیون مایع، یکی از آنها عبارت از خمر است. خمر به نحو موجبۀ جزئیّه و به نام مسمّای خمر در اینجا وجود دارد. این بحثی ندارد ولی اشکال در آن طرف قصّه است. آیا ظن و اطمینان را شما اینجا چطور پیاده کردید، که می فرمایید: با علم به موجبۀ جزئیّه جمع نمی شود؟ اگر ما ظن و اطمینان را این طوری پیاده کنیم که همان طوری که علم داریم به این که در بین این یک میلیون، خمر وجود دارد، اطمینان هم داریم که در بین این یک میلیون، خمر وجود ندارد، این دو باهم جمع نمی شود، ما هم قبول داریم ولی بیان شما این نبود. بیان شما این بود که متعلق اطمینان، سالبۀ کلیّه نیست. متعلق اطمینان شما«کل واحد من هذه الاطراف» است، یعنی وقتی روی اناء اول، دست می گذارید، اطمینان دارید که«انه لیس بخمر». پس متعلق اطمینان شما، سلب کلی نیست. متعلق اطمینان شما، نبودن«هذه الاناء»، خمر است. روی اناء دوم که دست می گذارید، یک اطمینان دیگری هست، آن هم متعلق به این که اناء دوم«لیس بخمر».

در حقیقت متعلق اطمینان و متعلق علم، دوتاست و موجبۀ جزئیّه و سالبۀ کلیّه روی یک عنوان جمع نشده است. اگر ما بخواهیم روی یک عنوان، جمع کنیم، حق با شماست، علم به موجبۀ جزئیّه با ظن به سالبۀ کلیّه در یک مورد، امکان اجتماع ندارد بعد از فرض تناقض بین این دوتا. اما در باب اطمینان، مسأله این نیست. هیچ کس نیامده ادعا کند که من اطمینان دارم که در هیچ کدام از این یک میلیون، خمر نیست. ما چنین اطمینانی را ادعا نکردیم. خود شما یک چنین اطمینانی را در کلامتان ادعا نفرمودید. شما روی یک