سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 226

یکی دروغ است، اما نمی دانید کدامشان دروغ و مخالف با واقع است، اینجا قاعده اقتضا می کند که هیچ یک از دو روایت برای شما حجّیت نداشته باشد، چون این از مورد تعارض است، و قاعده در متعارضین بنابر طریقیّت، اقتضای تساقط می کند. گرچه با مقبولۀ ابن حنظله و امثال ذلک، مسائل دیگری پیش می آید، ولی فعلا به آنها کاری نداریم. قاعده اقتضا می کند که اگر علم اجمالی به کذب احدی الروایتین پیدا کردید، در حالی که حجّیت روایت را از باب طریقیّت می دانید نه از باب سببیّت، هردو روایت تساقط کند و کنار رود. این مسأله، مسلّم است.

حالا که این مسأله، مسلّم شد، می خواهیم این مسأله را در ما نحن فیه به صورت شبهۀ پیاده کنیم، و آن این است که شما می گویید: ما دربارۀ هریک از این اطراف، یک اطمینانی داریم، یک امارۀ عقلائیّه داریم، امارۀ عقلائیّه می گوید: اناء اول، لیس بخمر، اناء دوم، لیس بخمر، اناء سوم، لیس بخمر. شما همۀ این امارات عقلائیّه را در رابطۀ با این یک میلیون می خواهید منشأ اثر قرار بدهید، درحالی که ما علم اجمالی داریم به این که یکی از این امارات، دروغ است برای این که بالاخره خمر که از بین نرفته است. خمر در اینجا وجود دارد، و از این اطراف، خارج نشده است. شما که یک میلیون امارۀ عقلائیّه اینجا درست می کنید، و به استناد به یک میلیون امارۀ عقلائیّه، ارتکاب همه را می خواهید تجویز کنید، ما می گوییم: ما علم اجمالی داریم به این که یکی از این امارات دروغ است و اگر علم اجمالی به کذب در احدی الامارتین، یا یکی از یک میلیون اماره به وجود آمد، تمامش از حجّیّت ساقط می شود، همان طوری که اگر شما علم اجمالی به کذب احدی الروایتین پیدا می کردید، هردو از حجّیّت ساقط می شد، شما هم اینجا علم اجمالی دارید به کذب احدی از این یک میلیون امارۀ عقلائیّه. این شبه را اینجا چطور ما می توانیم دفعش کنیم که مبنای این شبهۀ این است که«حجّیّت کل اماره سواء کان عقلائیه ام شرعیه انما هی فیما اذا لم یکن هناک علم بخلافها، سواء کان العلم علما تفصیلا، ام علما اجمالیا» اینجا از مصادیق علم اجمالی است، شما علم اجمالی به کذب یکی از این یک میلیون اماره دارید.

مگر این که اینجا هم دلیلی که مرحوم محقق یزدی ذکر کردند، باز در نوبت دوم هم پیاده کنید و بگویید: درست است که ما یک علم اجمالی داریم به این که یکی از این یک میلیون اماره خلاف واقع است لکن یک امارۀ عقلائیّه در هریک از این اطراف درست می کنیم، و با این امارۀ عقلائیّۀ دوم، می گوییم: این آنی نیست که علم اجمالی به کذب در