سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 230

ضابط برآمده اند، جمعی شبهۀ غیر محصوره را این جوری معنا کرده اند، گفته اند: معنای عرفی شبهۀ غیر محصوره، یعنی«ما یعسر عدّه» آن چیزی که شمارش آن مشکل است، و آمارگیری و احصی نمودن آن موجب اشکال و زحمت است. بعضیها اضافه ای کردند و گفته اند: «ما یعسر عدّه» در چه مقدار از زمان؟ انسان یک وقت یک چیزی را در طول ده سال می شمارد، آمده اند کلمۀ«فی زمان قصیر» را به آن اضافه کرده اند گفته اند: «ما یعسر عدّه فی زمان قصیر». خود زمان قصیر هم مراتب دارد، این را دیگر به عرف احاله کرده اند، یعنی همین که عرف زمان کوتاهی را صالح برای این نبیند که اطراف این شبهۀ شمارش بشود و شمردن آن در یک زمان قصیر مشکل باشد.

از اینجور تعبیرات در ضابطۀ شبهۀ غیر محصوره ذکر کرده اند، که به تعبیر مرحوم محقق خراسانی در کتاب کفایه که به یک نصف سطر از این مسأله گذشته اند، فرموده اند:

«و ما قیل فی بیان الضابط للشبهه الغیر المحصوره لا یخلو من جزاف» یعنی حرفهایی است که دلیلی همراهش نیست، لکن اجمالش این است که اگر ما روی اجماع تکیه کردیم، باید عنوان شبهۀ غیر محصوره را از عرف بگیریم، بگوییم: اطراف هذه الشبهه شما می گویید: محصور است یا محصور نیست؟ هر کجا که عرف عنوان غیر محصوریّت پیاده کرد مثل یک عددهای نسبتا بالا، این را داخل در شبهۀ غیر محصوره ببینید. پس یک لازم این دلیل اجماع، لزوم احالۀ به عرف و ارجاع به عرف است.

لزوم اکتفا بر قدر متیقن در دلیل اجماع

یک لازم دیگر هم این دلیل دارد و آن این است که همان طورکه در شبهۀ محصوره، هم دربارۀ عدم وجوب موافقت قطعیّه و وجوب بحث می شد، و هم دربارۀ حرمت مخالفت قطعیّه و عدم حرمت بحث می شد، اینجا هم اگر ما روی اجماع تکیه کردیم، اجماع یک دلیل لبّی است، دلیل لبّی، یعنی دلیل بلا لسان، و در دلیل بلا لسان باید بر قدر متیقّنش اکتفا شود. لازمۀ اجماع بر عدم وجوب احتیاط در شبهات غیر محصوره، همین مقدار است که موافقت قطعیّه، وجوب ندارد اما مخالفت قطعیّه اش هم جایز است؟ این را دیگر ما از اجماع استفاده نمی کنیم برای این که اجماع نسبت به این معنا بیانی ندارد، و ساکت است، و ما باید بر قدر متیقّن اکتفا بکنیم. لذا لازمۀ دلیل اجماع فقط این است که برای عدم وجوب احتیاط کفایت می کند اما برای جواز مخالفت قطعیّه، و عدم حرمت مخالفت قطعیّه، دیگر اجماع لسانی ندارد که این معنا را ثابت کند.