سیری کامل در اصول فقه: دوره ده ساله دروس خارج اصول محمد فاضل لنکرانی جلد 12 صفحه 238

از استعمال دفعتا وجود نداشته باشد. کلمۀ دفعه هم در عبارت نیست. تمکن عادی از استعمال این وجود نداشته باشد.

بعد می فرمایند: گاهی از اوقات ما در شبهۀ محصوره به همین مسألۀ عدم تمکن از جمع در استعمال برخورد می کنیم، ولی چون آن عدم تمکّن معلول کثرت نیست، آن را شبهۀ محصوره می گوییم، نه شبهۀ غیر محصوره. ملاک، مجرد عدم تمکّن از جمع در استعمال نیست بلکه ملاک این است که این عدم تمکّن به علّت کثرت، تحقق پیدا کرده باشد و معلول کثرت باشد.

بعد مثال می زنند، می فرمایند: در شبهۀ محصوره اگر علم اجمالی پیدا کرد به این که یا این مایعی که اینجا موجود است، خمر است، یا فلان مایعی که در اقصی نقاط مغرب واقع شده است. وقتی که علم اجمالی یک طرفش مایع موجود فی البین باشد، و یک طرفش هم مایع موجود در اقصی نقاط مغرب، طبعا تمکن عادی از جمع در استعمال این دو وجود ندارد. این شخص چه موقع دسترسی دارد به آن مایعی که در اقصی نقاط مغرب وجود دارد؟ تمکّن عادی از استعمال آن مایع موجود در اقصی نقاط مغرب ندارد ولی اینجا چون منشأ عدم تمکّن، کثرت اطراف نیست، بلکه منشأ عدم تمکّن این است که آن اناء و مایع در اقصی نقاط مغرب واقع شده است لذا ما این را شبهۀ غیر محصوره نمی گوییم بلکه این را شبهۀ محصوره می گوییم.

در مثال ایشان مناقشه ای در ذهن شما نیاید که این از محل ابتلاء خارج است، باشد، خارج بودن از محل ابتلاء بنابر نظریۀ مشهور، حکم علم اجمالی را از تأثیر می اندازد، نه این که عنوان شبهه را عوض می کند. محل ابتلاء بودن و نبودن در موضوع شبهۀ محصوره و غیر محصوره نقش ندارد. این شبهه، شبهۀ محصوره است، ولو این که به علّت عدم ابتلاء بنابر قول مشهور، علم اجمالی اینجا نمی تواند اثر تنجیزی داشته باشد ولی ما فعلا در حکم، بحث نداریم ما در موضوع بحث داریم که شبهۀ محصوره کجا تحقق دارد، و شبهۀ غیر محصوره کجا تحقق دارد؟ پس با این که یک طرف در مثال ایشان از محل ابتلاء خارج است، لکن خروج از محل ابتلاء، تأثیر علم اجمالی را از بین می برد، نه این که عنوان شبهۀ محصوره بودن را هم منتفی بکند.

به هرحال می فرماید: ما در این مثال این حرف را نمی زنیم، برای این که اینجا عدم تمکّن از استعمال، معلول کثرت نیست، بلکه عدم تمکّن از استعمال، ناشی از بعد آن مایعی است که در اقصی نقاط مغرب وجود دارد. پس عدم تمکّن باید ناشی از کثرت